Dołącz do czytelników
Brak wyników

Psychologia i życie

20 października 2021

NR 11 (Listopad 2021)

Na myśl o śmierci. Jak sobie z nią radzimy?

0 41

Wzmożenie konfliktów, koncentracja na interesach własnej grupy, bunt przeciw ograniczeniom kontaktów, a także skłonność do ryzyka, pęd do konsumpcji, zamiłowanie do towarów luksusowych i do zabiegów upiększających ciało – czy to wszystko może być wynikiem pandemii? Wiele z tych zjawisk można zrozumieć, odwołując się do wiedzy na temat konsekwencji doświadczenia lęku przed śmiercią i przed samotnością. Dlaczego z tej wiedzy mało kto korzysta?

Pod koniec 2019 r. dowiedzieliśmy się, że gdzieś tam, w dalekiej Azji, pojawił się nowy groźny wirus. Wydawało się, że nas to nie dotyczy. Formułowano zapewnienia, że możemy spać spokojnie. Więc spaliśmy, do czasu…
Wkrótce okazało się, że pandemia dotarła i do nas. Oficjalne dane pokazują, że w Polsce zachorowało na COVID-19 
blisko trzy miliony ludzi, ale według specjalistów tę liczbę należałoby zwielokrotnić. Te same dane pokazują, że z powodu wirusa zmarło ponad 76 tys. ludzi (na świecie ponad 40 mln), można jednak wziąć pod uwagę także zgony, które w znacznym stopniu były konsekwencją paraliżu publicznej służby zdrowia podczas pandemii. Tak czy inaczej, chorzy i zmarli stali się nie tylko częścią przestrzeni społecznej, lecz także są obecni w pamięci prawie każdego z nas.
Wraz z pandemią przyszły zmiany. Pojawiły się liczne ograniczenia, które najpierw przyjęto ze zrozumieniem i powszechną mobilizacją, ale z czasem reagowano na nie z coraz większą niecierpliwością. Kruszały więzi między ludźmi, życie coraz powszechniej przenosiło się do świata wirtualnego. Widać było sporo zniechęcenia, bezradności czy złości. Informacje z różnych stron świata, ale też z własnego podwórka oraz osobiste doświadczenia z izolacją, częściową depersonalizacją (maseczki), brakiem dostępu do lekarzy – w sposób oczywisty aktywizowały ważne niepokoje egzystencjalne.

Wyrazistość myśli o samotności i śmierci…

Jedne z niepokojów odnosiły się do sensu czy znaczenia zdarzeń związanych z pandemią, inne dotyczyły braku kontaktu z ludźmi, rozpadu więzi i samotności, jeszcze inne potencjalnego zagrożenia śmiertelną chorobą i samą śmiercią. 
Zajmę się tymi, które dotyczą samotności i śmierci. Oba te lęki są pod pewnym względem podobne – w pierwszym wypadku chodzi o śmierć społeczną, w drugim o śmierć fizyczną. Oba też, na przykład według psychoterapeuty Irwina Yaloma, wyrastają z tych samych korzeni. Mało tego, wzajemnie się umacniają, a wyrazistość myśli o śmierci zazwyczaj wzbudza też obawy dotyczące samotności.
Myśli o śmierci i myśli o samotności są przykre, dotkliwe, a z pewnością są niechciane. Nic więc dziwnego, że pojawia się pragnienie, aby pozbyć się ich jak najszybciej. W sytuacji pandemii nie jest to łatwe z trzech powodów. Po pierwsze dlatego, że pandemia ma charakter względnie trwały, a w każdym razie nie jest zjawiskiem przelotnym. Bodźce wywołujące lęki egzystencjalne pojawiły się prawie dwa lata temu i są nadal obecne i aktywne. Po drugie, z badań Robina Vallachera z Florida Atlantic University i Daniela Wegnera z Harvard University dobrze wiadomo, że próby usuwania niepożądanych myśli zazwyczaj nie tylko nie przynoszą efektu, ale co gorsza powodują efekty paradoksalne – nawroty tych myśli ze zdwojoną siłą. Po trzecie pandemia i towarzyszące jej okoliczności ograniczają szanse na wykorzystanie niektórych sposobów poszukiwania ukojenia. Jak zatem ludzie radzą sobie z lękami egzystencjalnymi?

Być wartościowym członkiem cenionej grupy społecznej

Od czasu klasycznych już badań przeprowadzonych przez Toma Pszczyńskiego, Jeffa Greenberga i Sheldona Salomona z University of Colorado, twórców znanej Teorii Opanowywania Trwogi, jako najbardziej podstawowe sposoby radzenia sobie z lękiem przed śmiercią wymienia się poszukiwanie dowodów własnej wartości oraz akcentowanie przywiązania do kolektywnego systemu znaczeń (np. wyklarowanie oraz wyostrzenie własnych przekonań czy poglądów, wzrost przywiązania do grup podzielających własny światopogląd). Słowem, lęk przed śmiercią sprawia, że bardziej niż zwykle zależy nam na tym, aby być wartościowym członkiem cenionej przez nas grupy społecznej.
Wiele wskazuje, że podnoszenie samooceny jako sposób uwalniania się od lęków egzystencjalnych napotyka na poważne przeszkody w warunkach pandemii. Praca nad samooceną wymaga zazwyczaj porównań społecznych, zwłaszcza w dół – z tymi, którzy w porównaniu z nami wypadają gorzej, a te porównania realizują się najczęściej w relacjach społecznych. Wzajemna izolacja, wymuszony dystans społeczny i załamanie się tradycyjnych form pracy i nauki nie sprzyjają dokonywaniu wartościowych porównań. W takich warunkach mniej prawdopodobne są techniki kierowania wrażeniem (czyli autoprezentacji) czy też niezawodna zazwyczaj sztuczka pławienia się w cudzej chwale, bo do tego trzeba mieć widownię. Być może rozlewająca się podczas pandemii przemoc, a więc manifestowanie swojej przewagi czy wyższości nad kimś, stanowi w tej sytuacji zastępczą formę dostarczania sobie dowodów własnej wartości. Możliwe też, że niektóre z zabiegów wokół samooceny dokonują się w mediach społecznościowych, nadal jednak nie są publiczne w pełnym tego słowa znaczeniu.
Inaczej wygląda sprawa z kolektywnym systemem znaczeń. Poglądy i przekonania docierają do ludzi przede wszystkim zdalnie – poprzez różnorodne sieci informacyjne. Jeśli tylko ludzie korzystają z tych sieci, mają co najmniej symboliczny kontakt z poglądami, które podzielają lub którym zaprzeczają. Ponieważ istnieje preferencja do radykalizacji własnych poglądów w miarę refleksji nad nimi i ich elaboracji, nasila się także tendencja do poszukiwania poglądów skrajnych, dominujących w grupie własnej („naszej bańce” jak nazywa się to w dziennikarskim żargonie). Poglądy w szybkim tempie zmierzają ku skrajności, jest to łatwiej osiągnąć przez przeciwstawienie własnych przekonań i wartości cudzym przekonaniom i wartościom. Daje to okazję do polaryzacji przekonań i cenionych wartości, a ta z kolei do poczucia oblężonej twierdzy. Dobrze wiadomo, że wyznawcy przekonań skrajnych traktują przekonania odmienne jako „atak na nasze wartości”. Jeśli dodatkowo w życiu społecznym istnieją inne źródła polaryzacji (a u nas  – jak wiadomo – ich nie brakuje), zaczyna się symboliczna, a potem rzeczywista walka plemienna. 
Rzecz w tym, że silna identyfikacja z własnym światopoglądem i gorliwa obrona własnych wartości odsuwa myśli od śmierci. Co ciekawe, zjawisko to jest wyraźniejsze u mężczyzn niż u kobiet, silniejsze u prawicowych konserwatystów niż u lewicowych liberałów, a najsilniejsze u prawicowych mężczyzn o niskiej samoocenie. Jak podają wspomniany Tom Pyszczynski i jego współpracownicy, osoby o prawicowej orientacji choć bardziej boją się śmierci to zarazem uważają, że wirus jest niezbyt groźny, że ostrzeżenia są częścią spisku, a opinie specjalistów przedwczesne. Ponadto częściej i silniej przeciwstawiają się narzucanym ograniczeniom. Tymczasem osoby o lewicowej orientacji, choć mniej boją się śmierci, traktują wirusa jako silne i realne zagrożenie, poddają się ograniczeniom i poważnie traktują opinie specjalistów. Nie od rzeczy będzie więc wspomnieć, że różnorodne teorie spiskowe dotyczące pandemii, jej pochodzenia, konsekwencji, sposobów zapobiegania jej i sposobów leczenia stały się częścią światopoglądu wielu ludzi na świecie, a w postaci skrajnej przyczyniły się do silnych konfliktów społecznych – niepozbawionych agresji, przemocy i dyskryminacji wobec osób o poglądach przeciwnych.
Nie twierdzę, że lęk przed śmiercią czy samotnością jest jedynym lub najważniejszym mechanizmem leżącym u podłoża plemiennych potyczek, brutalizacji życia społecznego, politycznego chamienia, wzajemnej dehumanizacji. Przypuszczam jednak, co należałoby sprawdzić empirycznie, że wzmożenie konfliktów, wzrost koncentracji na interesach własnej grupy – notowane w ostatnich dwóch latach – nie pozostaje bez związku z pandemią i towarzyszącymi jej lękami egzystencjalnymi.

POLECAMY

Być częścią sieci społecznej

Izraelscy badacze: Orit Taubman – Ben-Ari, Mario Mikulincer, Victor Florian i Gilad Hirschberger z Bar-Ilan University zwrócili uwagę na znaczenie, jakie dla ukojenia lęków egzystencjalnych mają szeroko pojęte związki z innymi ludźmi. Wyrazistość lęku przed śmiercią (a tym bardziej lęku przed samotnością) skłania do poszukiwania bliskości z innymi ludźmi. Bliskości zarówno przelotnej, np. siedzenia blisko siebie w poczekalni, jak i bliskości względnie trwałej, czyli poszukiwania okazji do tworzenia bliskich związków romantycznych. Podkreślenia wymaga, że w drugim wypadku chodzi raczej o związki przyjacielskie i romantyczne, a nie o relacje seksua...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Sprawdź, co zyskasz, kupując prenumeratę.

Zobacz więcej

Przypisy