Dołącz do czytelników
Brak wyników

Na temat

22 kwietnia 2022

NR 5 (Maj 2022)

Ciekawość - cnota czy wada?

0 388

Z ciekawością jest jak z władzą. Obie bywają nienasycone. We współczesnym świecie nie brak sprzeczności, a każda od nowa pobudza ciekawość. Ta zaś budzi ambiwalencję: cnota to czy wada? Zżera nas czy motywuje do przekraczania granic? Pozwala poznać świat czy skłania do wścibiania nosa w nie swoje sprawy? A może jedno i drugie…

Ernest Hilgard z Stanford University, jeden z najwybitniejszych psychologów XX wieku, wspominał o zachowaniu szczurów przenoszonych przez niego pojedynczo w zakrytym wiaderku z hodowli do laboratorium. Zwierzęta te nieprzerwanie tłukły się i obijały o ściany wiaderka. Zapytał więc opiekuna szczurów, dlaczego tak się dzieje, a ten bez wahania odpowiedział, że zwierzęta są ciekawe, gdzie w danym momencie się znajdują. Zaproponował Hilgardowi wywiercenie otworów w ścianie wiaderka pozwalających szczurom wyglądać na zewnątrz i orientować się w sytuacji. Odtąd szczury dały się przenosić bez kłopotów. Przez całą drogę – zamiast się awanturować – wyglądały przez wywiercone okienka. Aktywnie domagały się zaspokojenia ciekawości.
Kłopoty z powodu zakazu zaspokojenia ludzkiej ciekawości opisano w początkowych fragmentach biblijnej Księgi Mojżeszowej, w przypowieści o raju i o „drzewie poznania dobra i zła”. Ustanowiony przez Pana zakaz zjadania owoców z tego drzewa wystarczył, aby obudzić ciekawość Ewy i zachęcić ją do zjedzenia jabłka. Zaspokojenie ciekawości okazało się silniejszym motywem zachowania Ewy niż związane z tym ryzyko. Kuszący wąż wcale nie był do tego potrzebny.
Ciekawość to fenomen niejednoznaczny. Kiedy słyszymy o kimś, że to ciekawy człowiek, nie możemy być pewni, czy jest to ktoś, kto wzbudza ciekawość u innych (jest przedmiotem ciekawości), czy też jest obdarzony cechą ciekawości (jest podmiotem). Mało tego. Jedni powiadają, że ciekawość ich wprost zżera. Inni, że to pierwszy stopień do piekła. Jeszcze inni, że na ciekawość nie ma lekarstwa. A są i tacy, którzy powiedzą, że ciekawość nigdy się nie kończy.
Jednym ciekawość kojarzy się z odkrywaniem, innym zaś ze wścibstwem. Pierwsi uważają ciekawość za cnotę, drudzy za trudną do akceptacji wadę. Wszystko to pokazuje, że ciekawość z jakiegoś powodu budzi ambiwalencję. Dlaczego? 
Jest też ciekawość i są ciekawostki. Jest ciekawość zdrowa i ta niezdrowa. Czy mowa jest o tej samej ciekawości? A jeśli nie, to ile tych ciekawości napotkamy?

Ciekawość jako odruch, czyli cóż to takiego?

W zamierzchłych czasach psychologii naukowej największą rolę ciekawości przypisywali behawioryści. Już w początkowej fazie badań nad warunkowaniem klasycznym Iwan Pietrowicz Pawłow z Cesarskiej Akademii Medyczno-Chirurgicznej w Petersburgu zauważył, że tak zwany bodziec obojętny, np. dzwonek, światło czy zapach, bynajmniej nie jest obojętny dla badanych zwierząt. Wywołuje każdorazowo odruchową reakcję orientacyjną, nazwaną przez Pawłowa „odruchem «cóż to takiego?»”. Burrhus F. Skinner z Harvard University wykorzystał ciekawość zwierząt i powszechną u nich potrzebę eksplorowania otoczenia jako przesłankę uczenia się sprawczego, instrumentalnego. Badane szczury przeszukujące otoczenie przypadkowo powodowały korzystne dla siebie konsekwencje, tzw. wzmocnienie, np. automat podawał im kulkę pokarmu czy łyk wody, wyłączał silne oświetlenie klatki, a wszystko to przyczyniało się do utrwalenia danego zachowania. Edward F. Thorndike z Columbia University przy okazji badań nad procesem uczenia się u kotów odkrył, że z przyjemnością rozwiązują one różnego rodzaju łamigłówki ruchowe związane z uruchamianiem zamków czy zapadek. Potrafią robić to długo, nawet jeśli nie przynosi to oczekiwanego rezultatu, czyli ucieczki z zamknięcia. Możliwość ucieczki była wprawdzie nagrodą podstawową, ale okazało się, że niemniej ważną nagrodą była sama możliwość bawienia się łamigłówkami.
A potem pojawili się prekursorzy rewolucji poznawczej w psychologii. Tu wspomnieć trzeba najpierw trzy nazwiska: Harry’ego F. Harlowa z University of Wisconsin-Madison, Roberta A. Butlera z University of Chicago i E. Daniela Berlyne’a z University of Toronto. Harlow, nawiązujący do badań przeprowadzonych przez Thorndike’a, wykazał, że małpy otwierały różne zasuwki czy zapadki dla samej przyjemności; nie otrzymywały żadnej dodatkowej nagrody. Otwierały, zamykały i otwierały je ponownie bez jakiejkolwiek zewnętrznej korzyści. Zachowania te nie miały żadnej funkcji pragmatycznej czy instrumentalnej. Butler w sposób spektakularny pokazał, że głodne (!) małpy, mając do wyboru otwarcie okienka, za którym stał koszyk z owocami, lub alternatywnie otwarcie okienka, za którym poruszała się głośna kolejka elektryczna, wybierały… to drugie okienko. Wolały zaspokoić ciekawość niż głód. Ciekawe, co by na to powiedział Abraham Maslow, autor hierarchicznej koncepcji potrzeb. 
Zaspokajanie ciekawości okazało się celem samym w sobie. Berlyne, autor fundamentalnej pracy Struktura i kierunek myślenia, nie tylko uzasadnił, że ciekawość poznawcza jest wrodzoną reakcją na zamianę, ale wykazał też, że jest mechanizmem uruchamiającym myślenie i rozwiazywanie problemów. Co więcej, pokazał, jak wielką wagę dla procesów ciekawości – poza nowością i zmianą – odgrywają takie sytuacje jak konflikt, niejednoznaczność, niepewność czy złożoność.
Dziś dobrze wiemy, że motywowana ciekawością eksploracja otoczenia – nieważne, czy mówimy o krukach, szczurach, szympansach, delfinach czy ludziach – jest zjawiskiem powszechnym. Można rzec, że jest jedną z najważniejszych adaptacji.
 

POLECAMY


Ciekawość jako motyw, czyli trzeba coś z tym zrobić

Potem przyszedł czas rewolucji poznawczej w psychologii. Pojawiły się pomnikowe prace Ulrica Neissera z Emory University, Fritza Heidera z University of Kansas i Leona Festingera z Stanford University. Wszyscy oni zgodnie i skutecznie dowodzili, że ciekawość jest czymś więcej niż odruchem. Jest też nader ważnym motywem zachowania. Szczególnie dogłębnie i systematycznie przedstawił to Festinger w swojej teorii poznawczego dysonansu. Festinger i wielu innych pokazali, że rozbieżność między informacjami, konflikt między przekonaniami i zachowaniami, sprzeczne tendencje w zachowaniu – wszystko to nie tylko uruchamia odruchy orientacyjne i tendencję do eksploracji, ale jest także źródłem przykrych doświadczeń emocjonalnych, które nakazują ludziom „coś z tym zrobić”. 
Maria D. Hanuza z Uniwersytetu Wrocławskiego udowodniła przed laty, że małe dzieci, przed którymi leżała plansza podzielona na połowy – na jednej z nich był ułożony trójkąt równoramienny z trzech klocków, na drugiej zaś leżały trzy takie same klocki, ale rozrzucone – beż żadnej instrukcji czy zachęty składały rozrzucone klocki w regularny trójkąt. Nie potrafiły patrzeć na coś, co raziło swoim nieporządkowaniem. Zwłaszcza w konfrontacji z uporządkowaniem.
Ciekawość jest więc motywem poznania, a to oznacza, że skłania do redukowania entropii i poszukiwania równych form uporządkowania. Jest motywem redukcji niepewności. Skłania do wychodzenia poza podane informacje, a więc – jak to opisywał Jerome S. Bruner z New York University – wykonywania złożonych procesów myślenia. 

Umiłowanie nowości, czyli ciekawość jako cecha

Co więcej, okazało się, że ciekawość jest nie tylko odruchem czy chwilowym procesem, ale też ważną, względnie trwałą cechą jednostki. Jeden z pięciu czynników popularnej, choć niewolnej od wad koncepcji tak zwanej Wielkiej Piątki to otwartość na doświadczenie, czyli – najkrócej mówiąc – ciekawość świata.
Dziś psychologowie nie mają już wątpliwości: wszystkie ssaki, a najbardziej homo sapiens cechuje to, co Wojciech Pisula z Instytutu Psychologii PAN nazwał neofilią, czyli umiłowaniem nowości. Ściśle mówiąc, chodzi o zdolność tolerowania zmian w otoczeniu. Prawie wszyscy ją mamy, ale nie wszyscy w jednakowym stopniu. Niektórzy pragną nowości, inni godzą się z jej obecnością, jeszcze inni wolą jej unikać. Jedni dążą do zmian w swoim życiu i swoim otoczeniu, inni życie by oddali za status quo. Oczywiście status quo ma swoje uroki. Jest znane, przewidywalne i bezpieczne. Mamy na jego użytek garść gotowych i dobrze sprawdzonych wzorów zachowania. Rzecz jednak w tym, że status quo bywa zniechęcająco nudne.
Dlaczego zatem jedni bardziej pragną nowości i zmiany niż inni? Zapewne ma to związek z treningiem samodzielności w dzieciństwie. Lata temu Robert White z Harvard University opisał uniwersalne u ludzi mechanizmy dążenia do skuteczności i samodzielności. U podstaw tego leży ciekawość jako odruch, jako proces. Te mechanizmy skłaniają dzieci do skupiania uwagi na otoczeniu, do manipulacji przedmiotami (rodzicom małych dzieci przypomnę czas, kiedy dzieci rzucały przedmioty na ziemię, a przy okazji uczyły się kontroli nad rzeczami i nad ludźmi), do eksploracji (te lalki z urwanymi główkami, te rozebrane i bezpowrotnie zniszczone zabawki), do eksperymentowania (co będzie, jeśli wleję atrament do herbaty?).
Fundamentalne znaczenie zdaniem White’a mają reakcje otoczenia na poszukiwania dzieci, na ich dążenie do samodzielności. Otoczenie – rodzice, opiekunowie w przedszkolu, rodzeńst...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Sprawdź, co zyskasz, kupując prenumeratę.

Zobacz więcej

Przypisy