Dołącz do czytelników
Brak wyników

Psychologia i życie

21 września 2020

NR 8 (Październik 2020)

O iluzji kontroli

36

Jednym z atrybutów władzy jest kontrolowanie tych, którzy jej podlegają. Tę kontrolę można sprawować na różne sposoby, poczynając od ślepego przymusu, a kończąc na wpajaniu ludziom przekonania, że żyją w najlepszym ze światów. Pośrodku leży manipulowanie zachowaniem za pomocą kar i nagród. Nie wszystkie mają charakter materialny, a wiele z nich przybiera postać symboliczną. 

POLECAMY

Przekonanie, że wszystko jest pod kontrolą, jest raczej rodzajem iluzji niż trafnym opisem rzeczywistości. Sytuacje, nad którymi nie potrafimy w pełni zapanować, są raczej regułą w naszym życiu. Sięgnijmy do przykładu.

Najbliższe osoby, którym bezgranicznie ufamy, nagle robią coś zupełnie nieoczekiwanego. Co więcej, sądzą, że powinniśmy się czegoś takiego spodziewać, gdyż ich zachowanie jest całkowicie usprawiedliwione. Nawet w sytuacjach losowych uważamy, że nasze ulubione liczby dają większą szansę wygrania w Totolotka niż liczby wygenerowane przez maszynę. Ellen Langer, która była pionierką badań nad iluzją kontroli, sądzi, że u jej podłoża leży zróżnicowana tendencja do spostrzegania świata. Niektóre osoby wykazują tendencję do postrzegania świata w kategoriach sprawnościowych: zachowują się jak kierowca wyścigowy, który uważa, że potrafi poradzić sobie w każdej sytuacji. Natomiast inne ujmują świat w kategoriach losowych i nie wierzą w to, że wszystko zależy od ich umiejętności i kompetencji.

Analogiczna sytuacja występuje podczas prowadzenia samochodu – kierowca jest przekonany, że lepiej kontroluje to, co dzieje się na drodze niż siedzący obok pasażer. Nie zawsze tak jest, ponieważ nie może on kontrolować zachowania innych kierowców, którzy jadą w bardzo niebezpieczny sposób. Wymowne gesty pod ich adresem mogą tylko pogarszać sytuację. Świat społeczny nie jest tak urządzony, że mamy dostęp do magicznego guzika, po naciśnięciu którego wszystko znajduje się pod naszą kontrolą. 
Iluzja kontroli rodzi duże niebezpieczeństwa dla osób sprawujących władzę. Są przekonane o posiadaniu wystarczających środków sprawiających, że wszystko będzie przebiegało po ich myśli. Kiedy tak się nie dzieje, czują się sfrustrowani i poszukują kogoś, kogo mogą obarczyć winą za swoje niepowodzenia. 

W historii można napotkać wiele przykładów, kiedy władzy nie udaje się w pełni zrealizować własnych zamiar...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Sprawdź, co zyskasz, kupując prenumeratę.

Zobacz więcej

Przypisy