Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdrowie i choroby , Laboratorium

29 lutego 2016

Moc żeńskiego pierwiastka

0 595

Estrogen pełni więcej funkcji niż tylko sterowanie seksualnością kobiecą. Ten żeński hormon płciowy ma wielki wpływ na poziom inteligencji.

Estrogen. Co przychodzi wam do głowy, gdy słyszycie to słowo? Zapewne pigułki antykoncepcyjne, duży biust, krągłe biodra, zgrabne pośladki, prokreacja, seks... Rzeczywiście, estrogen jest znany przede wszystkim jako hormon kierujący zachodzącymi w kobiecym ciele procesami związanymi z rozmnażaniem. Estrogen kontroluje np. cykl menstruacyjny: pod jego wpływem dojrzewa komórka jajowa; to on wywołuje owulację i przygotowuje macicę na zagnieżdżenie się w niej embrionu. W okresie dojrzewania rosnący poziom tego hormonu sprawia, że dziewczęta „nabierają kobiecych kształtów”; to on odpowiada za osiągnięcie dojrzałości płciowej, czyniąc z dziewczynek kobiety.
Jak widać, nieprzypadkowo estrogen potocznie jest nazywany żeńskim hormonem płciowym. To jednak określenie nie do końca trafne. Estrogen wpływa też na to, jak działa nasz mózg.

Dobroczynny wpływ estrogenu
Według badaczy, estrogen – a właściwie estrogeny, bo mamy do czynienia z całą grupą podobnych hormonów – wpływa m.in. na nasze zdolności poznawcze, takie jak uczenie się i zapamiętywanie. „Kontroluje” także dokonywany przez nas wybór strategii zachowania i rozwiązywania problemów. Od estrogenów zależy również nasze życie uczuciowe. Różne badania wskazują nawet, że komórki nerwowe w niektórych obszarach mózgu potrzebują estrogenów, aby w ogóle mogły „żyć” i działać. Zresztą, dotyczy to nie tylko kobiet, ale i mężczyzn, ponieważ najważniejszy męski hormon płciowy – testosteron – zmienia się w ich mózgach w estrogen!

Pierwsze wskazówki, że estrogen wspomaga mózg w jego pracy, pochodzą z początku lat siedemdziesiątych XX wieku. Badacze odkryli wtedy w mózgach szczurów cząsteczki białka w komórkach nerwowych, wiążące się wyłącznie z żeńskim hormonem płciowym. Przez te receptory, funkcjonujące według modelu „klucza i zamka”, hormon przekazuje informacje do kolejnych komórek nerwowych. Receptory estrogenowe występują jednak nie tylko w neuronach przekazujących sygnał, lecz także w innych komórkach nerwowych, np. w ważnych dla obrony immunologicznej komórkach mikrogleju i makrogleju, które służą jako komórki podporowe i zaopatrzeniowe. Prawdopodobnie hormon ten spełnia także inne zadania w pozostałych typach komórek. Jakie? To jeszcze nie zostało ustalone – badania nad działaniem estrogenu na komórki glejowe są wciąż w powijakach. Ale już teraz wiadomo, że estrogen wspiera naturalną reakcję obronną mikrogleju na bodźce zapalne. To odkrycie może pomóc w leczeniu np. stwardnienia rozsianego czy choroby Alzheimera, ponieważ w obu chorobach zdegenerowane białka gromadzą się w neuronach i wywołują stan zapalny, który uszkadza komórki nerwowe i powoduje ich obumarcie.

POLECAMY

Estrogen w makrogleju, czyli komórkach zaopatrujących, pełni także funkcję troficzną. Pobudza przemianę materii, pod jego wpływem makroglej wydziela większą ilość hormonu wzrostu. Eksperymenty na zwierzętach, a także obserwacje ludzi wskazują na to, że estrogeny chronią przed niektórymi chorobami neurodegeneracyjnymi lub przynajmniej opóźniają ich postęp.

Jak odkryli naukowcy z University of California w Davis, estrogen może także łagodzić skutki udaru mózgu. Pozbawili oni myszy jajników i ograniczyli w ten sposób naturalną produkcję estrogenu. Następnie podzielili je na dwie grupy i myszom z jednej podali kilkakrotnie małe dawki estrogenu. Po tygodniu badacze zablokowali na chwilę przepływ krwi w jednej z arterii w mózgach myszy, wywołując u nich w sztuczny sposób udar. Kilka dni później sprawdzili, jakie zmiany w mózgu pozostawiła po sobie ta „operacja”. Okazało się, że u myszy, które przeszły hormonalną terapię zastępczą, szkody wywołane udarem były wyraźnie mniejsze.

– Estrogen opóźniał postęp uszkodzeń komórek mózgowych. W korze mózgowej przeżyło więcej neuronów – mówi kierująca badaniami Phyllis White. Zjawisko to było szczególnie mocno dostrzegalne podczas końcowej fazy udaru, kiedy wiele komórek mózgowych ginie w procesie apoptozy (tzw. zaprogramowanej śmierci, dzięki której organizm sam pozbywa się nawet lekko uszkodzonych komórek). Estrogen znacznie ogranicza ten proces, a zdaniem Phyllis White przyczynia się także do wzrostu nowych neuronów.

Niestały poziom inteligencji
Z powodu dobroczynnego wpływu na neurony, estrogen jest obecnie w centrum zainteresowania naukowców. Kolejni badacze przypisują mu korzystny wpływ na zdolności poznawcze, np. na proces uczenia się, zapamiętywania czy nasze zachowanie. Inni badają różnice między mężczyznami i kobietami, które wynikają z różnego poziomu hormonów w ich organizmach.

Onur Güntürkün, biopsycholog w Instytucie Neurobiologii Kognitywnej na Ruhr-Universität w Bochum, badał, jak kobiety w różnych etapach cyklu menstruacyjnego poradzą sobie z tzw. testem rotacji umysłowej. W zadaniu chodzi o to, by obrócić w myślach figurę geometryczną; ćwiczenie sprawdza wyobraźnię przestrzenną. W przypadku badanych kobiet efekt był zaskakujący: podczas menstruacji, gdy hormony płciowe spadały do najniższego poziomu, kobiety wypadały tak samo dobrze jak mężczyźni z grupy kontrol[-]nej. Jednak wraz ze wzrostem poziomu estrogenu pod koniec cyklu, wydajność ich umysłów wyraźnie spadała. Co ciekawe, równolegle rosła kobieca skuteczność w teście na odszukiwanie słów. Wyniki tego badania potwierdzają, że kobiety nie są zasadniczo słabsze w zadaniach wzrokowo-przestrzennych niż mężczyźni. Wahaniom podlega natomiast poziom estrogenu w mózgach pań, co powoduje wyraźne zmiany w ich pracy.

Także szczury wykazują się na co dzień pewnym zróżnicowaniem zachowania ze względu na płeć. Podobnie jak u ludzi, także u gryzoni dużą rolę pełni w tym przypadku estrogen. Szczególnie widać to po zainteresowaniu samców i samic otoczeniem. Gdy zwierzęta umieszczano w nieznanym otoczeniu z trzema różnymi obiektami, np. butelką, rurką i piłką, samice eksplorowały swoje otoczenie znacznie intensywniej niż samce. Z czasem pęd poznania słabł u nich wyraźnie, by wzrosnąć ponownie po tym, gdy przedmioty w klatce zostały położone w innym miejscu. Dotyczyło to wyłącznie samic gotowych do zajścia w ciążę – z niskim poziomem estrogenu. Tylko one penetrowały zmienione otoczenie z nieustanną ciekawością. Samce wykazały zainteresowanie przedmiotami przez krótki czas, potem ich chęć poznania otoczenia słabła. Z kolei na samicach nieprzygotowanych do zajścia w ciążę, takich, które miały wysoki poziom estrogenu, nowy układ przedmiotów w klatce nie robił żadnego wrażenia.

Ciekawość matek
To, że samice po urodzeniu potomstwa eksplorują dokładnie swoje otoczenie, jest dobrym przykładem na „hormonalne sterowanie zachowaniem”. Prawdopodobnie samice gotowe do zajścia w ciążę badają gruntownie swoje otoczenie, ponieważ dzięki temu zwiększają swe szanse na znalezienie samca chętnego do kopulacji.

Z kolei po urodzeniu potomstwa samice – wciąż z niskim poziomem estrogenu – są ciekawe otoczenia, co ułatwia im ochronę potomstwa przed niebezpieczeństwem oraz zdobycie dla niego odpowiedniej ilości pokarmu.

Związek między poziomem estro[-]genu i wydajnością poznawczą sprawdzano z wykorzystaniem funkcjonalnego rezonansu magnetycznego (fMRI). Okazało się przy tym, że podczas rozwiązywania niektórych zadań mężczyźni i kobiety wykorzystują zupełnie inne części mózgu. Gdy trzeba znaleźć wyjście z wirtualnego labiryntu, u kobiet wzrasta aktywność kory mózgowej w prawym płacie ciemieniowym i czołowym, podczas gdy mężczyźni wykorzystują głównie neurony hipokampa. Pomimo tego zarówno kobiety, jak i mężczyźni znajdują rozwiązanie często tak samo szybko – ich mózgi osiągają ten sam rezultat, ale w różny sposób.

Naukowcy zbadali, które obszary mózgu posiadają komórki nerwowe z receptorami estrogenów, aby odkryć, jak te hormony płciowe wpływają na kompleksową interakcję różnych części mózgu. Okazało się, że szczególnie dużo receptorów estrogenowych znajduje się w podwzgórzu i tzw. area praeoptica, czyli polu przedwzrokowym. Eksperci spodziewali się tego, ponieważ podwzgórze należy do głównego ogniwa kręgu syntezy estrogenów i napędza produkcję hormonów płciowych dzięki własnym neuroprzekaźnikom. Natomiast pole przedwzrokowe odpowiada prawdopodobnie za rozmnażanie, przynajmniej u zwierząt. Estrogen pełni w tym przypadku ważną rolę, chociaż wiele jego receptorów znajduje się także w hipokampie i w korze przedczołowej. Te obszary są istotne dla przebiegu wyższych funkcji intelektualnych, jak uczenie się, zapamiętywanie czy myślenie abstrakcyjne.

Eksper...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Sprawdź, co zyskasz, kupując prenumeratę.

Zobacz więcej

Przypisy