Dołącz do czytelników
Brak wyników

Na temat

21 września 2022

NR 10 (Październik 2022)

Mobilizująca funkcja stresu

0 18

Stres jest zjawiskiem na tyle zaskakującym, że choć jest nam powszechnie znany, to już sama próba zdefiniowania, czym tak naprawdę jest, przysparza sporo trudności. Czy jest to coś, czego należy unikać za wszelką cenę w myśl: „Stres to cichy zabójca”, a może jednak stanowi reakcję, której pojawienie się ma głębszy sens?

Zakładając, że nasz organizm jest niezwykły i każdy zachodzący w nim proces jest ważny i potrzebny, warto przyjrzeć się bliżej temu ciekawemu zjawisku, które od lat inspiruje badaczy. 

Szczególnie ostatnia dekada badań nad funkcją stresu pokazuje, że stres jest reakcją niezwykle złożoną i w taki sposób warto na niego spojrzeć, wychylając się poza utarte stereotypy. Wyniki badań nad stresem pokazują, że stres może także stanowić dla nas zasób w radzeniu sobie w trudnych sytuacjach. 

POLECAMY

Czy stres może być dla nas „dobry”? 

Odpowiedź na to pytanie ułatwi przyjrzenie się temu, jak stres na nas wpływa. Bez wątpienia nie jest on reakcją obojętną dla naszego organizmu, wręcz przeciwnie – angażuje każdy poziom funkcjonowania. 

Na poziomie ciała: czujemy, że serce szybciej bije, dłonie się pocą, mogą także drżeć, zmysły stają się uwrażliwione, a oddech płytszy. Stres „wysyła” do naszego organizmu informację o wprowadzeniu „stanu mobilizacji”. W rozumieniu tej reakcji możemy posłużyć się metaforą i przyrównać stres do szefa w firmie, który przed ważnym projektem informuje swoich pracowników o czasowej konieczności zwiększenia zaangażowania w pracę, podjęcia działań „na pełnych obrotach”. Reakcja stresowa rozumiana jest tutaj jako mobilizacja zasobów energii, gotowość do działania.

Podczas odczuwania stresu nasze funkcjonowanie poznawcze również ulega zmianie. Cała uwaga skupiona zostaje na źródle stresu. Dodatkowo epizod stresu pozytywnie wpływa na to, że stajemy się odważniejsi, mamy większą motywację do działania i przejrzystość umysłu, a co ciekawe – według dr. H. Selye’a optymalny poziom stresu podwyższa naszą sprawność intelektualną, a także przyspiesza procesy myślowe i usprawnia pamięć. 

Kiedy sytuacja stresowa mija, umysł nadal „pracuje”, odtwarza, analizuje, a co za tym idzie – wyciąga wnioski z sytuacji stresowych i je zapamiętuje. Osoby, które wykonują pracę związaną z częstymi sytuacjami stresowymi, np. strażacy i policjanci, dobrze znają ten wpływ stresu. Po trudnej sytuacji zdają sobie sprawę, że każda z nich przygotowuje do sprawnego reagowania w przyszłości.

 

 

Emocje w stresie

W procesie doświadczania stresu ważną rolę odgrywają emocje. W odpowiedzi na trudne wydarzenie pojawiają się często emocje nieprzyjemne dla nas, takie jak: strach, wstyd czy poczucie winy. Jeśli jednak prześledzimy własne reakcje stresowe, to dostrzeżemy, że mogą im towarzyszyć także pozytywne emocje. Przykładowe sytuacje to awans w pracy, zawarcie związku małżeńskiego, wystąpienie publiczne czy narodziny dziecka. 

Reakcje stresowe związane są także z doświadczeniami, które stanowią dla nas wyzwanie. Badania wskazują, że w reakcji wyzwania pojawiają się dokładnie takie emocje jak podczas wykonywania aktywności fizycznej, na którą mamy ochotę. Bowiem gdy poradzimy sobie z sytuacją trudną, pojawia się satysfakcja i radość. 

W rozumieniu egzystencjalnym w sytuacjach stresowych pojawia się także potrzeba nadania sensu temu, co się wydarzyło. Znamy wiele historii, gdzie ludzie na skutek stresujących wydarzeń podejmują się niezwykle krea­tywnych działań, które stają się sensem ich życia. Przykładem jest historia powstania funkcjonującego już od ponad trzydziestu lat „Stowarzyszenia na tak”, które pomaga dzieciom, młodzieży i dorosłym z różnymi schorzeniami neurologicznymi i genetycznymi. 

Założycielami tej organizacji są rodzice, którzy na co dzień zmagają się z trudnościami związanymi z niepełnosprawnościami własnych dzieci i postanowili stworzyć miejsce szeroko rozumianego wsparcia dla innych rodzin z podobnymi doświadczeniami.

 


Nastawienie ma znaczenie

Badaczka stresu Alia Crum uważa, że kluczową rolę w tym, czy możemy skorzystać w pełni z reakcji stresowej oraz z zasobów, jakie stres niesie, odgrywa nasze nastawienie. To właśnie negatywne znaczenie, jakie nadajemy stresowi, jest tym, co utrudnia nam czerpanie z zasobów tego zjawiska.

Nasze doświadczenia, a głównie znaczenie, jakie im nadajemy, wpływają na to, jaki mamy obraz nas samych i naszego życia. Każde trudne doświadczenie przynosi nam pewną lekcję, zawsze możemy coś „zabrać” dla siebie, lepiej siebie rozumieć lub doceniać to, co mamy i pielęgnować wdzięczność. To, czy nauczymy się dostrzegać sens w sytuacjach stresowych, wpłynie na to, czy będziemy mogli doświadczać wzrostu, rozwijać się, wyciągając swoje wnioski i refleksje z trudnych doświadczeń. 

To, czy możemy korzystać z reakcji stresowej, zależy od znaczenia, jakie nadamy reakcji stresowej.

Jakie znaczenie może mieć stres w naszym życiu? 

Stres stanowi dla nas źródło informacji. Kiedy uważnie obserwujemy swoje ciało i mamy z nim odpowiedni kontakt, wiemy, w jakich sytuacjach pojawiają się reakcje stresowe. Dotyczą one głównie spraw ważnych dla nas. Oznacza to, że stres pojawia się, gdy podejmujemy działania w sprawach dla nas istotnych. Jeśli przypomnimy sobie, że stres może być pomocny, możemy spojrzeć na to zjawisko, jak na sprzymierzeńca w drodze do osiągniecia swojego celu. Kiedy prześledzimy swoje wcześniejsze doświadczenia, okazuje się, że zwykle ważne dla nas wydarzenia z życia wiązały się z odczuwanym stresem. Wielu ludzi zapytanych o sens swojego życia, wymienia głównie doświadczenia, które wiązały się z odczuwaniem stresu, co oznacza, że warto spojrzeć na stres jako naturalny element życia zgodnego z naszymi wartościami.

Często słyszymy lub sami znamy opowieści o tym, jak ludzie poradzili sobie z trudnymi sytuacjami, choć wcześniej nie wierzyli, że mogą być w stanie sobie poradzić. Zatem sytuacje stresowe, których doświadczyliśmy, dają nam także wiedzę o nas samych, o naszych nieuświadamianych wcześniej zasobach. 

Nowe doświadczenia także generują stres. Wychodzimy ze strefy naszego komfortu poza to, co znane i „oswojone”. Kiedy mierzymy się z tym, co dla nas nowe, stres może stanowić źródło energii. Mobilizuje organizm do radzenia sobie, wykorzystując jego pełen potencjał. Każdy z nas ma zasoby do radzenia sobie z sytuacjami nowymi, trudnymi, a stres rozumiany jako pomocne zjawisko może ułatwiać aktywowanie tych zasobów. 

Stres wpływa na nasze kontakty z innymi ludźmi. Jeśli ktoś w naszym otoczeniu doświadcza stresu, mamy gotowość niesienia pomocy, nawet jeśli jest to związane z pojawieniem się stresu również u nas. Oznacza to, że gdy ktoś cierpi i potrzebuje pomocy, to pomimo dyskomfortu potrafimy udzielić pomocy. Okazuje się, że stres aktywuje zasoby związane z naszymi reakcjami społecznymi. Przykład stanowi postawa wielu ludzi, którzy angażują się w pomoc osobom cierpiącym z powodu wojny rozgrywającej się w Ukrainie. Organizowane są liczne zbiórki, wsparcie materialne i psychologiczne. Wielu ludzi dało schronienie poszkodowanym, przyjmując ich do swoich domów. 

Społeczna potrzeba przynależności do grupy

Kiedy odczuwamy stres, poszukujemy wsparcia w otoczeniu. Mówimy wówczas o społecznej potrzebie afiliacji, czyli przynależności do grupy i akceptacji. W eksperymencie Stanleya Schachtera (1959), w którym część osób zawiadamiano, że wkrótce otrzymają bolesne uderzenie prądem elektrycznym, większość wolała oczekiwać na to bolesne doświadczenie właśnie w towarzystwie innych niż samotnie. Natomiast potrzeba przebywania z innymi ludźmi była mniejsza wśród osób przekonanych, że oczekują na badanie, w którym nic nieprzyjemnego się nie wydarzy. 
Człowiek od urodzenia jest istotą społeczną. Pozwalając innym aktywnie nas wspierać i być blisko w trudnych sytua­cjach, wzmacniamy nasze relacje z innymi ludźmi. Uczymy się, że inni ludzie są pomocni i nie musimy mierzyć się samotnie z trudnościami. Nawet jeśli nasze wcześniejsze doświadczenia zwracania się o pomoc nie są dobre, to nadal warto podejmować próby poszukiwania pomocy. Sieć wsparcia społecznego jest niezwykle cenna w sytuacjach trudnych. Gdy stres uniemożliwia nam skorzystanie z własnych zasobów, możemy liczyć na pomoc specjalistów. Jako zasób stresu rozumiemy tutaj mobilizację do niesienia pomocy innym, jak i poszukiwania pomocy dla siebie, gdy pojawi się taka potrzeba. 

Stres – raz sprzymierzeniec, a raz przeciwnik

Istnieje wiele czynników, które powodują, że stres wpływa na nas niekorzystnie. Jednym z nich jest czas trwania stresu. Jeśli po reakcji stresowej, która aktywowała nasze zasoby i wymagała od nas energii, odpoczywamy i wprowadzamy się w stan relaksu, mamy szansę na regenerację i jesteśmy gotowi do mierzenia się z nowymi sytuacjami. Zdarza się jednak, że stres jest długotrwały i nie mamy szansy na znalezienie równowagi, wówczas nasze zasoby wyczerpują się i może dojść do kryzysu. Także intensywność reakcji stresowej ma znaczenie. Oznacza to, że długotrwały, chroniczny i intensywny stres zdecydowanie szkodzi naszemu zdrowiu. 

Negatywnie wpływa na nas w sytuacjach stresowych także poczucie braku wpływu na sytuację. Kiedy mamy przekonanie, że nie możemy podjąć żadnych działań, pozostaje nam wówczas akceptacja braku wpływu, która jest trudnym procesem. 

Kiedy mamy tendencje do zamartwiania się, stres, który towarzyszy naszym wyobrażeniom, nie będzie służył nam jako zasób. Jest on wówczas reakcją na nasze wyobrażenie, a nie na rzeczywiste zagrożenie. Podczas katastroficznych wyobrażeń nasz organizm reaguje jakby to, co sobie wyobrażamy, działo się w real­nym życiu, tak też się czujemy. Wówczas reakcja na stres jest nieadekwatna, nasze ciało jest pobudz...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Sprawdź, co zyskasz, kupując prenumeratę.

Zobacz więcej

Przypisy