Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ja i mój rozwój , Praktycznie

17 czerwca 2019

Jak przemóc szkolną przemoc

76

Bullying oznacza fizyczne lub psychiczne znęcanie się nad słabszymi. Nie chodzi tu o pojedyncze zdarzenia, lecz o powtarzające się sytuacje, w których pojawia się widoczna dysproporcja między sprawcą przemocy a ofiarą.

Badania pokazują, że około 5 proc. dzieci co roku doświadcza w szkołach bullyingu. O sytuacji przemocy rówieśniczej możemy mówić wtedy, gdy współwystępuje ze sobą siedem elementów (Rugby, 2000):

POLECAMY

 1. Chęć skrzywdzenia kogoś – która pojawia się, zanim dojdzie do przemocy. Uczucie to nie jest nikomu obce, jednak zazwyczaj potrafimy je tłumić lub wyrażać w nieszkodliwy sposób, np. przeciw wymyślonym postaciom. Niestety, nie wszyscy mają tę umiejętność.

 2. Początkowa chęć wyrażana jest w działaniu – i może przybierać różne formy bezpośrednich zachowań fizycznych (bicia, kopania, opluwania itp.), słownych (wyzywania, ośmieszania, grożenia itp.) i pośrednich przejawów przemocy, polegających na namawianiu innych osób do fizycznych lub słownych ataków na ofiary, rozpowszechniania plotek lub rozmyślnego wykluczania z grupy.

 3. Ktoś przeżywa ból – nie można uznać, że mamy do czynienia z sytuacją przemocy rówieśniczej, jeśli nie zwrócimy się w stronę ofiary. To, czy dane zachowanie uznamy za przemoc, zależy od osoby, wobec której jest ona stosowana. Jej ocena i odczuwany ból pozwolą nam określić, czy mamy do czynienia z sytuacją przemocy.

 4. Stosowana jest przez silniejszych wobec słabszych – jeden z ważnych czynników powodujących, że przemoc jest możliwa, stanowi nierówność sił fizycznych lub psychicznych pomiędzy ofiarą i agresorem. Różnica ta staje się jeszcze większa, gdy naprzeciw jednostki (ofiary) stanie grupa, której celem jest dokuczanie i nękanie innych.

 5. Jest nieusprawiedliwiona – stosujący przemoc uczniowie, pytani o przyczyny takiego zachowania, mają często trudności
z racjonalnym wyjaśnieniem. Posługują się wtedy zdaniami
w rodzaju: „On/ona do nas nie pasuje”, „On/ona zasłużył/zasłu-
żyła sobie na to” itp. Fakt, że ktoś ma inny kolor włosów, jąka się, jest chudy, gruby, dobrze się uczy, nie lubi tego, co inni itd., nie może być jednak usprawiedliwieniem dla dokuczania czy bicia.

 6. Jest cykliczna – może zawierać pojedyncze zdarzenia, jednak dla przemocy rówieśniczej charakterystyczna jest powtarzalność sytuacji. Prowadzi to często do utrwalenia i sztywności ról: dziecko będące agresorem powtarza swoje zachowania wobec tej samej ofiary przez długi czas.

 7. Zachowania te sprawiają sprawcom widoczną przyjemność – posłuszeństwo i uległość ofiar to podstawowe elementy, dla których stosowana jest przemoc; przynoszą one rozładowanie napięcia i satysfakcję.

Jak rozpoznać, co się dzieje

Rozpoznanie sytuacji przemocy rówieśniczej w szkole przynajmniej z kilku powodów nie jest prostym zadaniem. Po pierwsze, sytuacje przemocy są cykliczne i trwają przez długi czas. Obserwując te zachowania, koncentrujemy się często na poszczególnych zdarzeniach, najczęściej tych ostatnich, nie dostrzegając ich powtarzalności w długiej perspektywie czasowej. Sytuacja jeszcze bardziej się komplikuje, gdy ofierze dokucza nie jeden uczeń, a cała grupa. Sprawcy zmieniają się każdego dnia. Na pierwszy rzut oka można więc dostrzec pojedyncze zachowania różnych osób, natomiast przy bliższym oglądzie staje się jasne, że to grupa dręczy jednego lub dwóch uczniów.

Rozpoznawanie przemocy w szkole jest trudne także z uwagi na subtelność tego rodzaju zachowań. Zdarza się, że nauczyciel interweniuje dopiero wtedy, gdy pojawią się zachowania zagrażające fizycznemu bezpieczeństwu uczniów. Natomiast wyśmiewanie lub przezywanie ofiary – bardzo dla niej bolesne – zwykle pozostaje niezauważone. Szczególnie perfidną i trudną do wychwycenia formą przemocy jest rozmyślne wykluczanie z grupy. Mamy z nią do czynienia wtedy, gdy grupa uczniów celowo nie odzywa się do ofiary, zachowuje się tak, jakby go/jej nie było. W zasadzie agresorzy „nic nie robią”, jednak takie zachowanie przynosi ofiarom wiele cierpienia.

Jednoznaczne stwierdzenie, że mamy w klasie do czynienia z przemocą rówieśniczą, wymaga często dobrej komunikacji pomiędzy nauczycielami, zwłaszcza w starszych klasach szkoły podstawowej i w gimnazjum. Sytuacje przemocy mogą się zdarzać w różnych miejscach i w różnym czasie, co często nie pozwala jednemu nauczycielowi na rozpoznanie całego zjawiska. Aby było to możliwe, konieczne jest zbieranie informacji od innych pracowników szkoły.

Ofiary często nie chcą powiedzieć o tym, co się dzieje, w obawie, że reakcja nauczycieli (lub rodziców) pogorszy ich sytuację. Pojawia się lęk przed odwetem agresorów.

Reagowanie na sytuacje przemocy

Istnieje kilka różnych sposobów interwencji. Przyglądając się działaniom szkół w sytuacjach, w których dochodzi do przemocy, można dostrzec trzy zasadnicze sposoby reagowania (Rugby, 2000).

Pierwszy określa się mianem podejścia moralistycznego. Opiera się ono na przekonaniu, że jasne określenie i wielokrotne powtarzanie uznawanych przez szkołę racji moralnych, w których przemoc nie jest akceptowana, zmniejszy jej skalę. Zakłada się, że uczniowie przyjmą ustalone normy lub zrozumieją wartości wyznaczane przez szkołę.
Drugi sposób określany jest jako podejście humanistyczne. Błędy w zachowaniu dzieci mogą mieć różne przyczyny, a ich naprawienie wymaga wzajemnej i autentycznej komunikacji między nauczycielem a uczniem. Jej celem jest zrozumienie trudności przeżywanych przez dziecko, pomaganie mu w zrozumieniu własnego postępowania i jego konsekwencji oraz wspieranie go w poszukiwaniu społecznie akceptowanych zachowań.

Trzeci sposób to podejście legalistyczne. Podstawowym narzędziem ograniczania niepożądanych zachowań jest tu odwoływanie się do kar i konsekwencji.

Każde z wymienionych podejść ma swoje dobre i złe strony. Poszukując sposobu reagowania na sytuacje przemocy, trzeba je wszystkie wziąć pod uwagę. Tworzą one swego rodzaju hierarchię działań nauczyciela i szkoły w sytuacjach przemocy rówieśniczej i umożliwiają stworzenie jasnej drogi reagowania. Pozwalają też na wykorzystanie zalet poszczególnych podejść i minimalizację ich potencjalnych wad. Należy rozszerzać możliwości interwencji szkoły i nauczycieli, tworząc jednocześnie spójną i konsekwentną politykę działania w sytuacjach przemocy.

Działania moralistyczne

Pierwszy krok to odwołanie się do podejścia moralistycznego. Działania tego rodzaju powinny wyprzedzać pojawienie się pierwszych sytuacji przemocy. Podejście moralistyczne, choć zawiera w sobie wiele idealizmu, jest podstawowe i niezbędne, bo określa stanowisko szkoły wobec przemocy. W ten sposób daje szkole i nauczycielom moralne prawo do podejmowania interwencji. Skuteczność tego podejścia zależy w dużej mierze od moralnego autorytetu, jakim cieszy się szkoła i zatrudnione w niej osoby. Nie wystarczy bowiem samo stwierdzenie, że instytucja kieruje się określonymi wartościami (np. szacunkiem dla innych, wyrzekaniem się przemocy w sytuacjach konfliktowych). Ważne jest, by osoby głoszące te wartości same postępowały zgodnie z nimi.

Działania humanistyczne

Jak już wspomniano, podejście humanistyczne opiera się na założeniu, że dzieci nie są z natury skazane na zachowania, w których obecna jest przemoc. Wiele z nich przejawia agresję wobec rówieśników nie ze złośliwości lub chęci skrzywdzenia kogoś, lecz dlatego, że nie miały możliwości nauczenia się wielu ważnych umiejętności społecznych. Nie potrafią sobie radzić w skomplikowanych społecznie sytuacjach. Podejście humanistyczne daje możliwość zmiany niepożądanych zachowań. Rozmawiając z uczniem, nauczyciel może pomóc mu zrozumieć konsekwencje własnych działań i znaleźć taki sposób reagowania w trudnych sytuacjach, który jest społecznie akceptowany.

Pomocne procedury interwencji

Oprócz rozmowy nauczyciel może posłużyć się specjalnymi procedurami interwencji: „metodą wspólnej sprawy” lub „metodą bez obwiniania” (Kołodziejczyk, 2004). Zaprojektowano je specjalnie do interweniowania w sytuacji przemocy rówieśniczej.

„Metoda wspólnej sprawy” została opracowana przez Anatola Pikasa, szwedzkiego psychologa z Uniwersytetu w Uppsali. Jej celem jest ustalenie podstawowych reguł funkcjonowania w szkole, które pozwolą uczniom wspólnie działać bez używania przemocy. Metoda ta polega na wykorzystywaniu przez nauczyciela specjalnie opracowanych skryptów rozmów z uczniami (sprawcami i ofiarami przemocy, w tym ofiarami prowokującymi), które pomagają zmienić ich zachowania. Stosowanie metody jest rozłożone w czasie i polega na prowadzeniu rozmów indywidualnych. Procedurę kończy spotkanie grupowe. Zaletą tej metody jest nie tylko to, że uczestniczą w niej uczniowie używający przemoc...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Sprawdź, co zyskasz, kupując prenumeratę.

Zobacz więcej

Przypisy