Dołącz do czytelników
Brak wyników

Otwarty dostęp , Laboratorium , historia psychologii

16 listopada 2015

Dwie twarze Félidy X.

77

Gdy Robert Louis Stevenson pracował nad nowelą Doktor Jekyll i pan Hyde, Étienne Azam, słynny francuski lekarz i obserwator charakterów, badał autentyczny przypadek „dwóch dusz w jednym ciele”.

W roku 1887 francuski lekarz Étienne Azam opublikował książkę pt. Hypnotisme, double conscience et altérations de la personnalité (Hipnotyzm, podwójna świadomość i przemiany osobowości). Zebrał w niej wieloletnie obserwacje niezwykłej pacjentki, Félidy X., która zdawała się mieć dwie osobowości. Jej zachowanie w alternatywnie pojawiających się stanach świadomości sprawiało wrażenie, jakby jej jaźń rozdzielała się na dwie, niemające ze sobą nic wspólnego jaźnie.
W kolejnych latach pojawiały się inne doniesienia na temat podobnych przypadków. Tworzono różne teorie wyjaśniające genezę takich stanów. Na pierwszy raport Azama zareagował między innymi Julian Ochorowicz, który w rozprawie systematyzującej zjawiska zdwojenia świadomości zauważył ironicznie, że przypadki tego rodzaju, „rujnując metafizyczną jedność i pierwobytność jaźni osobowej, zatrwożą panów spirytualistów”.  Zapewne niezwykły obraz problemu oraz rzadkość występowania sprawiły, że rozstrojone poczucie tożsamości zostało ujęte jako osobna jednostka chorobowa dopiero około pół wieku temu, początkowo jako osobowość wieloraka. Obecnie psychiatrzy mówią o dysocjacyjnym zaburzeniu tożsamości – taka nazwa figuruje w DSM-5, czyli klasyfikacji Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego z 2013 roku. Jest to jedna z kilku form zaburzeń dysocjacyjnych.

Katalepsja, anestezja i amnezja
„W czerwcu 1858 roku poproszono mnie o zajęcie się młodą dziewczyną z ludu… o której mówiono, że jest chora umysłowo, i która przejawiała dziwne objawy spontanicznej katalepsji, anestezji, hiperestezji; poza tym cierpiała na interesujące zaniki pamięci” – tak Azam wspominał pierwszy kontakt ze swą najsłynniejszą pacjentką – Félidą X. Miała wtedy niespełna 16 lat, pochodziła z Bordeaux. Jej ojciec, kapitan marynarki handlowej, zmarł, gdy była małym dzieckiem. Liczną rodziną zajmowała się matka. Azam opisał Félidę jako średniego wzrostu brunetkę, dobrze zbudowaną, inteligentną i wykształconą, ale o nastroju smutnym i ponurym. Zauważył, że dziewczyna była pracowita, ale małomówna, podczas rozmowy pozostawała poważna, nie wykazywała spontaniczności, jej emocje były płytkie.

Cierpiała z powodu częstego krwioplucia, ciągle myślała o swojej chorobie, dręczyły ją silne bóle w różnych częściach ciała, szczególnie w głowie – czuła, jakby tkwił w niej gwóźdź. Niezwykła przemiana jej osobowości zaczynała się od ataku bólu w skroniach. Wpadała wtedy w letarg. Po upływie około dziesięciu minut wybudzała się i zaczynała zachowywać jak ktoś całkiem inny: była wesoła, niepoważna, mało pracowita, za to zainteresowana swoim wyglądem. W mniejszym stopniu odczuwała swoje cierpienia, a nawet wstydziła się ich i ukrywała je. W tym drugim stanie zdawała sobie sprawę ze wszystkiego, co działo się z nią w stanie pierwszym. Przemiana trwała od godziny do czterech, po czym Félida wpadała w przygnębienie i zasypiała. Po przebudzeniu nie pamiętała niczego z drugiego stanu, był on objęty amnezją. Takim przemianom ulegała co pięć, sześć dni.

Azam zaczął eksperymentować z pacjentką, stosując hipnozę i wywołując u niej katalepsję, objawy znieczulenia, a później przeczulenia na bodźce. Początkowo środowisko lekarskie przyjmowało z dużą nieufnością wyniki jego obserwacji, poczynionych podczas sesji z użyciem hipnozy. Jeden z kolegów przekonywał go, że padł ofiarą oszustwa ze strony pacjentki, inni nie chcieli oglądać jego prezentacji ani nawet wysłuchać jego raportów. Niewielu lekarzy potraktowało te opisy poważnie. Jednym z nich był Pierre-Paul Broca, który swoim autorytetem poświadczył rzetelność badań Azama.

Podwójne życie
Po kilku miesiącach lekarz z Bordeaux przestał zajmować się niezwykłą pacjentką. Félida wyszła za mąż i urodziła dziecko. Pracowała w sklepie. Przez dwa lata wydawało się, że jest wyleczona, jednak potem letarg i przemiany osobowości powróciły. W 1875 roku Azam znów zajął się przypadkiem Félidy. Drugi stan zaczął się pojawiać częściej, w związku z czym lekarz uznał tę osobowość za pierwotną, twierdząc, że pacjentka znajduje się w stanie ciągłego somnambulizmu. Trudne do przewidzenia momenty przemiany komplikowały pacjentce życie prywatne i zawodowe: w stanie pierwszym nie pamiętała o ważnych zdarzeniach, które miały miejsce, gdy była w stanie drugim (na przykład śmierć siostry); podejrzewała męża o zdrady, nie mogąc wyjaśnić sobie luk w pamięci; w sklepie zapominała cen i nie rozpoznawała klientów, którzy w efekcie obrażali się na nią. Azam założył więc w końcu, że przemiany osobowości Félidy są spowodowane napadami amnezji „która jest wynikiem zmniejszonego dopływu krwi do części mózgu, w której mieści się pamięć, a to przez zwężenie naczyń z powodu histerii”.

Félida X. żyła jeszcze w roku 1890, gdy Azam zbierał informacje do ostatniego raportu na jej temat. Lekarz nigdy nie podał żadnych informacji, które pozwoliłyby ją zidentyfikować. Wiadomo tylko, że przez wiele lat kontaktował się z jej mężem i synem, młodzieńcem inteligentnym i uzdolnionym muzycznie, który po matce „odziedziczył nerwowy temperament”. Félida X. (obok Blanche Wittmann, czyli „królowej histeryczek”, której przypadek opisał Jean-Martin Charcot – por. „Królowa bez korony”, „Charaktery”, 9/2013) jest jedną z najbardziej znanych bohaterek psychiatrycznych studiów przypadku XIX wieku.

Charaktery według Azama
Polscy czytelnicy mieli szansę zapoznać się z inną pracą Azama. W 1888 roku ukazał się, wydany nakładem „Prawdy” (czasopisma redagowanego przez Aleksandra Świętochowskiego), przekład książki francuskiego lekarza o intrygującym tytule Charakter w zdrowiu i chorobie. To niespełna dwustustronicowe dziełko można było nabyć w księgarniach warszawskich za jednego srebrnego rubla. Książkę kupił między innym Stefan Żeromski, o czym pisał w swoich Dziennikach pod datą 6 maja tegoż roku: „Wczoraj wieczorem, wróciwszy po wieczornej włóczędze do domu, położyłem się i według mego zwyczaju zacząłem czytać książkę Azama w łóż...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników w ramach Otwartego Dostępu.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałów pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy