Dołącz do czytelników
Brak wyników

inne , historia psychologii

9 września 2016

Wszechstronny agitator

32

Marzył o wolnej Polsce, zakładał „koła etyków” i „komuny duchowe”. Był mówcą charyzmatycznym, otoczonym gromadką kobiet wpatrzonych w niego jak w proroka. Edward Abramowski, działacz niepodległościowy i... pionier badań nad podświadomością, stworzył Instytut Psychologiczny w Warszawie.

Prace psychologiczne Abramowskiego były przed laty często cytowane przez uczonych zagranicznych.
Na wyniki jego eksperymentów psychogalwanometrycznych w badaniu emocji powoływał się David Wechsler w swej rozprawie doktorskiej wydanej w 1925 roku. Sięgał do jego poglądów Henri Piéron, wspominał w swych pismach Jean Paul Sartre. Jednak aktywność naukowa była tylko jedną z wielu działalności Abramowskiego. Uważany za jednego z twórców polskiego syndykalizmu (kierunek teoretyczny w ruchu robotniczym stawiający na rozwój związków zawodowych) i kooperatyzmu (doktryna społeczna traktująca tworzenie spółdzielni jako drogę do wyeliminowania kapitalizmu), skupiał na sobie uwagę przedstawicieli polskiej inteligencji zaangażowanych w działalność ideową i organizacyjną na rzecz przemian społecznych. Był przyjacielem Stefana Żeromskiego, który sportretował go w Ludziach bezdomnych (inżynier Korzecki), a pewne jego ideowe rysy zawarł w postawie Gajowca – bohatera Przedwiośnia. Biografię Abramowskiego napisała Maria Dąbrowska, która podobnie jak i Żeromski ceniła jego myśl polityczno-społeczną. Wspomina ona również mało znany epizod z jego życia, kiedy to próbował swych sił jako poeta. Na krótko przed zgonem napisał mistyczny i tragicznie proroczy Poemat śmierci, podobno tworząc go nocami, pod dyktando „wewnętrznego głosu”.

Łóżko konspiratora
Większość słowników biograficznych stawia na pierwszym miejscu zasługi Abramowskiego jako teoretyka i działacza ruchu socjalistycznego. Jego idee wywarły duży wpływ na rozwój ruchu spółdzielczego w Polsce. Abramowski był rzecznikiem wprowadzenia nowego ustroju społecznego, lecz jego utopijny program – jak się wydaje – był nie do przyjęcia nawet przez radykalnych przeciwników tak zwanego państwa burżuazyjnego. Według niego to nie interes mas miał podporządkowywać sobie losy jednostki, lecz organizacja społeczeństwa miała wychodzić na przeciw potrzebom indywidualnym. Był przeciwnikiem „dyktatury proletariatu” (kto dziś pamięta to pojęcie?) i krwawej rewolucji, optując za „rewolucją moralną” jako sposobem transformacji społeczeństwa.

Abramowski był rzecznikiem etyki braterstwa opartej na poszanowaniu człowieka, wykluczającej wyzysk i krzywdzenie. Sprzeciwiał się pracy przymusowej, nawet jeśli zależy od niej egzystencja jednostki. Uważał, że można zmienić stosunek do pracy, budząc w ludziach stłumioną przez ustrój społeczny potrzebę swobody oraz wykorzystania wolnego czasu. Stawiał na radość z życia, propagował rozwijanie chęci do miłości, zabawy i kontemplacji piękna.

Jako założyciel oraz przywódca nielegalnych stowarzyszeń Abramowski był inwigilowany, a nawet aresztowany. Przytrafiało mu się to nie tylko w Warszawie czy w Galicji, lecz również podczas pobytu za granicą. Wraz z jednym z przyjaciół został zatrzymany w Paryżu podczas pracy nad programem dla organizacji polskich socjalistów. Rękopis manuskryptu, sprytnie ukryty w łóżku, uszedł uwadze nasłanych na niego agentów.

Poglądy Abramowskiego ewoluowały od socjalizmu w kierunku specyficznego „anarchizmu etycznego”, dlatego uważany jest za jednego z patronów ruchu anarchistycznego. Spotkać się można także z tezą, że był „zwiastunem”, a może nawet ideologiem późniejszej „Solidarności”. Jego rówieśnicy, którzy całe swoje życie poświęcili działalności społeczno-politycznej, mieli mu jednak za złe to, że w pewnym momencie odszedł od socjalizmu i zajął się studiowaniem zagadnień psychologicznych.

Domeny psychiki
Edward Abramowski uważał, że ludzka psychika jest dwuwymiarowa: intelektualistyczna oraz intuicyjna. Wymiary te składają się na całościowy przebieg procesów świadomości.

Nie ulega jednak wątpliwości, co podkreślił choćby Bartłomiej Dobroczyński w swej świetnej monografii Idea nieświadomości w polskiej myśli psychologicznej przed Freudem, że Abramowski był najważniejszym polskim klasykiem „nieświadomej psychiki”. Opowiadał się on za nietypowym ujęciem tego zagadnienia, jako że nie stawiał znaku równości między podświadomością a nieświadomością. Uważał, że podświadomość jest stale i w całości dostępna podmiotowi. Jest ona bowiem rodzajem świadomości intuicyjnej – bezobrazowej i bezpostaciowej, holistycznej, pozostającej w opozycji do świadomości „intelektualnej”, obrazowej i zróżnicowanej. Intuicjonistycznym poglądom Abramowskiego filozofowie przy[-]pisują podobieństwo do myśli Henriego Bergsona oraz inspiracje teorią Arthura Schopenhauera.

Zdaniem polskiego psychologa to, co „nieświadome psychicznie”, przejawia się jako pamięć utajona, wspomnienie nastrojowe oraz odczuwanie pojedynczego faktu z poczuciem oporu lub trudności. Na szczególną uwagę zasługuje jego rozprawa Metody badania podświadomości. Negował w niej pogląd jakoby podświadomość nie dała się obserwować ani poddawać eksperymentom. Zakładał, że stany podświadome powstają na dwa sposoby. Pierwszym z nich jest roztargnienie, wskutek którego bodziec nie jest rejestrowany przez świadomość, dlatego jest niedostępny introspekcji. Stany psychiczne będące efektem takich podniet nazywał podświado...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Sprawdź, co zyskasz, kupując prenumeratę.

Zobacz więcej

Przypisy