Dołącz do czytelników
Brak wyników

Psychologia i życie

1 stycznia 2020

NR 1 (Styczeń 2020)

Uwaga! Nastolatek dojrzewa

50

Zmienne nastroje, wybuchy złości, trzaskanie drzwiami i skłonność do eksperymentowania – skąd się biorą takie reakcje u nastolatka? 

Dojrzewanie płciowe to nie tylko zmiany w wyglądzie młodej osoby. To zmiany dotyczące całego organizmu, a przede wszystkim wybuchowy koktajl hormonalny, jaki towarzyszy tym procesom. Sterowane są one przez oś podwzgórze–przysadka mózgowa–gonady. Na jej szczycie, w podwzgórzu, znajdują się neurony GnRH (od ang. gonadotropin releasing hormone), które zawiadują procesami dojrzewania i zapoczątkowują kaskadę reakcji hormonalnych. Na początku wydziela się neurohormon o nazwie gonadoliberyna, który pobudza przysadkę mózgową do wytwarzania gonadotropin, tj. lutropiny i folikulotropiny (patrz słowniczek), te zaś stymulują gonady – jajniki i jądra, by wydzielały estrogeny, progesteron i testosteron, a one z kolei oddziałują zarówno na rozwój gonad, jak i na mózg nastolatka. Wahania w poziomie tych substancji odpowiadają za tzw. burzę hormonalną i w dużym stopniu przyczyniają się do zmiennych nastrojów, jakie gnębią młodą osobę i jej otoczenie. 

Jak czekoladki

Wspomnianą oś podwzgórze–przysadka mózgowa–gonady może pobudzać do działania wiele czynników, zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych. Jednym z silnych stymulatorów jest kisspeptyna, neuropeptyd wydzielany m.in. w podwzgórzu. Nazwa upamiętnia miejsce jego odkrycia – miejscowość Hershey w stanie Pensylwania w USA, z której wywodzą się słynne czekoladki Hershey Chocolate Kisses. 

To właśnie kisspeptyna inicjuje dojrzewanie płciowe. Wcześniej oś podwzgórze–przysadka–gonady pozostaje w stanie uśpienia. W okresie dojrzewania płciowego poziom kisspeptyny gwałtownie rośnie, co – poprzez stymulację wspomnianych neuronów GnRH – prowadzi do „obudzenia” tej osi.

Kisspeptyna nie działa jednak sama. Jak wskazują badania prowadzone m.in. przez prof. Michaela Lehmana, neurobiologa z Kent State University w USA, towarzyszą jej dwie inne substancje: neurokinina B i dynorfina, które też biorą udział w dojrzewaniu płciowym (patrz słowniczek). Razem z kisspeptyną występują w podwzgórzu w tzw. neuronach KNDy, które odgrywają kluczową rolę w hormonalnej kontroli reprodukcji. 

O roli kisspeptyny i innych neuropeptydów w sterowaniu procesami dojrzewania płciowego świadczą badania dwóch grup naukowców, jednej kierowanej przez prof. Nicolasa de Roux z Francji, drugiej zaś przez prof. Stephanie Seminarę ze Stanów Zjednoczonych. Badacze zgodnie wskazują, że mutacje genu odpowiedzialnego za receptory kisspeptyny wiążą się u ludzi z zaburzeniem rozmnażania płciowego. Naukowcy poszli dalej: wykorzystując techniki biologii molekularnej, „stworzyli” myszy z mutacją we wspomnianym genie. Okazało się, że, podobnie jak ludzie, gryzonie z mutacją tego genu też miały problemy z dojrzewaniem płciowym. 

Z kolei podawanie kisspeptyny, jak wykazano w licznych eksperymentach, przyspiesza proces dojrzewania płciowego. Powyższe wyniki jednoznacznie wskazują na ważną rolę tego neuropeptydu w procesach dojrzewania płciowego. 

Groźny alkohol

Działanie osi podwzgórze–przysadka mózgowa–gonady, a tym samym dojrzewanie płciowe i rozmnażanie, może być zaburzone przez czynniki zewnętrzne, przede wszystkim przez alkohol. Niekiedy działa on na dziecko już w okresie płodowym, gdy ciężarna pije. Może to prowadzić u noworodka do płodowego zespołu alkoholowego (tzw. FAS, od ang. fetal alcohol syndrome). Takie dziec­ko ma specyficzne...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Sprawdź, co zyskasz, kupując prenumeratę.

Zobacz więcej

Przypisy