Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wstęp

4 listopada 2015

Tęsknota za dyscypliną

7

Nauczyciele mają kłopoty z radzeniem sobie z niewłaściwymi zachowaniami uczniów. Większości z nich nikt nigdy tego nie nauczył, więc czują się bezradni, zestresowani i sfrustrowani. I być może dlatego chętnie wymierzyliby niesfornemu podopiecznemu klapsa albo kuksańca.

Badacze wiedzą od dawna, że nauczyciele często czują się niepewnie wobec niezdyscyplinowania uczniów, ponieważ brakuje im wiedzy i umiejętności, jak sobie radzić z takimi sytuacjami. W konsekwencji niewłaściwe zachowania podopiecznych stają się jednym z ważniejszych czynników, które przyczyniają się do wystąpienia bądź pogłębienia stresu zawodowego. Co więcej, różne badania (m.in. moje) dowodzą, że studia, które mają przygotowywać do zawodu, rzadko dają praktyczną wiedzę, jak rozwiązywać podobne sytuacje. W efekcie nauczyciele muszą sami zdobywać potrzebne umiejętności, zazwyczaj metodą prób i błędów lub poprzez obserwowanie i naśladowanie bardziej doświadczonych kolegów, w tym także własnych wychowawców. Jednak tego rodzaju rozwiązania nie zawsze są przemyślane, zazwyczaj intuicyjne, bez większej wartości pedagogicznej, a tym samym często nieskuteczne.

Sytuacje, w których uczniowie zachowują się niewłaściwie, wywołują zwykle w nauczycielach silne emocje, a wówczas łatwo o błędy wychowawcze. Emocje mogą prowadzić do bezrefleksyjnych wrogich, siłowych działań, zmierzających do zdominowania „nieposłusznego” ucznia za pomocą złej oceny, sarkazmu czy wręcz otwartej agresji. Oczywiste, że tego typu sytuacje przekładają się ujemnie na relację nauczyciel – uczeń, a co za tym idzie obniżają jakość procesów wychowawczych i dydaktycznych. Z drugiej strony, silne emocje i niewielkie kompetencje w  zakresie radzenia sobie z niewłaściwymi zachowaniami uczniów prowadzić mogą do poczucia bezradności i osamotnienia nauczycieli wobec problemów, z którymi muszą  sobie radzić.

Mało kto jednak zdaje sobie sprawę z tego rodzaju problemów nauczycieli, dlatego oczekuje się od nich sprawności i skuteczności w rozwiązywaniu konfliktowych sytuacji. Z jednej strony takie oczekiwania są uzasadnione – dzieci i młodzież znajdują się w szkole pod opieką nauczycieli, a sama szkoła jest ważnym środowiskiem socjalizacyjnym. Z drugiej strony jednak część nauczycieli, mających poczucie, że nie potrafi sprostać takim oczekiwaniom, czuje się tym sfrustrowana i w efekcie jeszcze bardziej nie radzi sobie z trudnymi sytuacjami.

Obraz, który przedstawiłem, jest z pewnością ogólny i nie dotyczy wszystkich osób pracujących w szkole. Jego słuszności dowiodły jednak duże badania, którymi kieruję obecnie w Instytucie Medycyny Pracy w Łodzi. Są one prowadzone w  ramach grantu Narodowego Centrum Badań i Rozwoju („Pozytywne i negatywne elementy psychospołecznego środowiska pracy w szkole a przemoc w relacji nauczyciel–uczeń”) i dotyczą szeroko rozumianych psychospołecznych warunków pracy nauczycieli. Prowadzi je pod moim kierownictwem zespół psychologów i socjologów z Instytutu Medycyny Pracy w Łodzi. Dane zebrano pod koniec roku 2009 za pomocą wywiadu kwestionariuszowego, przeprowadzonego na dużej, liczącej 1200 respondentów, reprezentatywnej próbie nauczycieli publicznych szkół podstawowych, gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych z całego kraju.

Z czym nauczyciele muszą sobie radzić?

W trakcie naszych badań zapytaliśmy nauczycieli, jakie zachowania uczniów uważają za niewłaściwe? Które z nich pojawiają się na lekcjach? Zatem lista zachowań
uwzględniona w tabeli wynika z realnych doświadczeń respondentów.

O    ani razu    1-2 razy    3-4 razy    5 lub więcej razy
Uczeń zachowywał się głośno (rozmawiał, śmiał się, hałasował,
wydawał różne dźwięki, stukał, pukał)    15    35    21    29
Uczeń spóźnił się na zajęcia    25    44    19    12
Uczeń był kompletnie bierny, nie zajmował się tym, co się dzieje na lekcji    30    43    17    10
Uczeń „poszturchiwał” innych uczniów    35    44    14    7
Uczeń jadł podczas zajęć lub żuł gumę pomimo Pana(i) zakazu    48    36    10    5
Uczeń ściągał podczas sprawdzianu    50    36    9    5
Uczeń używał wulgarnych słów lub gestów    53    31    10    6
Uczeń ignorował polecenia Pana(i) lub odmówił ich wykonania    55    32    8    4
Uczeń korzystał z telefonu, np. wysyłał SMS-y    56    29    10    5
Uczeń zajmował się na zajęciach innymi sprawami
(czytał gazetę, grał w karty itp.)    60    29    7    4
Uczeń komentował Pana(i) wypowiedzi, przejęzyczenia    74    21    4    2
Uczeń groził kolegom    76    18    4    2
Uczeń niszczył rzeczy należące do innych uczniów    78    20    2    0
Uczeń rzucał przedmiotami po pomieszczeniu    80    16    2    1
Uczeń niszczył mienie szkoły (np. meble, ściany)    81    16    2    1
Uczeń wyszedł z sali bez Pana(i) pozwolenia    87    10    2    1
Uczeń pobił innego ucznia    88    10    2    1
Uczeń zachowywał się na lekcji, jakby był pod wpływem alkoholu
lub innych środków odurzających    91    6    2    1
Uczeń podczas zajęć zasnął    95    5    0    0
Uczeń filmował lub nagrywał Pana(i) zajęcia, mimo że Pan(i)
tego nie chciał(a)    96    3    1    0
Uczeń groził Panu(i)    97    3    0    0
Uczeń zniszczył rzeczy należące do Pana(i)    97    3    0    0

Jak widać, nauczyciele najczęściej skarżą się na  stosunkowo mało poważne przypadki łamania reguł dotyczących zachowania. Zachowania z początku rankingu pojawiały się często, nawet powyżej pięciu razy w ciągu dwóch tygodni. Poważniejsze zachowania, szczególnie akty agresji skierowane przeciwko innym uczniom lub nauczycielowi, zdarzały się o wiele rzadziej.

Ranking ukazuje inny obraz szkoły niż ten pokazywany w mediach – sugerujący, że akty otwartej agresji są szkolną codziennością. Są nią natomiast „mało poważne” wybryki, które ze względu na częstotliwość ujemnie wpływają na jakość kontaktów między nauczycielami i uczniami. Nikt nie uczy nauczycieli, jak właściwie reagować w takich sytuacjach, bowiem podczas treningów poświęconych radzeniu sobie z trudnymi zachowaniami poznają raczej zasady postępowania w sytuacjach najpoważniejszych, których rozwiązywanie i tak wymaga współpracy ze specjalistami.

Co nauczyciele myślą o dyscyplinie w szkole?

Badaliśmy także przekonania nauczycieli dotyczące problemów związanych z dyscypliną w szkole. Te przekonania są efektem ich praktycznych doświadczeń i decydują o stosowaniu określonych rozwiązań dotyczących dyscypliny w klasie.

    zdecydowanie tak    raczej tak    raczej nie    zdecydowanie nie
Stosowanie kar cielesnych w szkole powinno być zabronione
w każdej sytuacji    69    21    7    3
Nauczyciel powinien mieć więcej środków do dyscyplinowania uczn...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Sprawdź, co zyskasz, kupując prenumeratę.

Zobacz więcej

Przypisy