Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ja i mój rozwój , Praktycznie

12 kwietnia 2019

Ten typ tak ma

30

Nasz umysł chadza różnymi drogami, różnymi sposobami docieramy do celu. Warto poznać swój styl poznawczy i typ umysłu, by wiedzieć, jakie są nasze preferencje, a co może nam sprawić trudność.

Człowiek to styl – pisał Antoine de Saint-Exupéry. Lecz czym jest styl? Termin ten znamy z wielu dziedzin: literatury, malarstwa, muzyki czy mody. Należy też do pojęć psychologii różnic indywidualnych. Ogólnie biorąc, oznacza zasadę kompozycji łączącą zbiór elementów lub czynności, dzięki czemu ma on jakąś wyróżniającą go formę, widoczną w dziełach wybitnych twórców i świadczącą o ich niepowtarzalnym stylu.

Pokaż mi swój stilus

Termin styl wywodzi się z łacińskiego stilus, oznaczającego rodzaj rylca, którym pisano na glinianych lub woskowanych tabliczkach. Podobno w Rzymie znane było powiedzenie: pokaż mi swój stilus, a powiem ci, kim jesteś. Jeden koniec rylca – zaostrzony – służył do pisania, drugi – zaokrąglony – do korygowania błędów. Nasze style poznania i działania też mają widoczną dominantę i mniej widoczne kompensacje, czyli ukryte, nieświadome tendencje.

Style poznawcze obejmują różnice indywidualne w sposobach przetwarzania informacji na różnych poziomach systemu poznawczego. W metaforycznym sensie są to różne drogi czy sposoby prowadzące do rezultatów końcowych. Wyrażają się między innymi różnym tempem pracy i poziomem sprawności. Wyznaczone są przez różnice w organizacji procesów neuronalnych.

Style determinują różnice w naszych preferencjach i awersjach poznawczych, sposobach uczenia się, myślenia, działania, komunikowania się, formułowania ocen, szacowania ryzyka i podejmowania decyzji. W badaniu stylów najczęściej koncentrowano się na dominujących preferencjach, pomijając problem różnic w zakresie awersji. Awersje trudniej jest badać, ponieważ dość często są skrywane. Ktoś, kto nie lubi poezji i wyrafinowanych metafor, może sobie nie zdawać sprawy, że wynika to z jego nastawienia na konkretność i percepcyjną namacalność. A osoba ukierunkowana na działania zapewne nie znosi rozważań teoretycznych, uważa je za stratę czasu.

Zależni od pola

Jednym z podstawowych stylów poznawczych jest zależność versus niezależność od pola percepcyjnego. Został on odkryty i opisany przez Hermana Witkina, pioniera w tej dziedzinie badań, który połączył ogólne prawa psychologii postaci z różnicami indywidualnymi w przebiegu percepcji i skonstruował test figur zamaskowanych w tle. Osoba badana przez krótki czas zapoznaje się z prostym wzorcem, a następnie szuka go w złożonym polu percepcyjnym. Niektórzy potrafią go znaleźć szybko, inni – zależni od pola – mają trudności ze wskazaniem figur ukrytych w tle.

Wykonanie tego stosunkowo prostego zadania zależy od interakcji kilku mechanizmów neuronalnych, które tworzą złożony system, obejmujący procesy przeszukiwania pola percepcyjnego, giętkość bądź sztywność procesów uwagi, kodowanie i interferencję między różnymi kodami, kontrolę przebiegu percepcji oraz dostęp do pamięci trwałej.

Wynik w teście Witkina wskazuje na ogólniejszy styl poznawczego przetwarzania, wyrażający się zależnością vs niezależnością od pola informacji. Jeden jego biegun oznacza poznawczą bierność, sztywność i trudność oderwania się od błędnie dostrzeżonego wzorca. U takich osób mechanizm przełączania się z figury na tło nie działa sprawnie. Podstawą neuronalną tej sztywności poznawczej jest trudność w integrowaniu procesów sekwencyjnych, pozwalających na przetwarzanie krok po kroku, i procesów przetwarzania równoczesnego, decydujących o odkryciu figury na tle. Z kolei drugi biegun, czyli niezależność od pola, wynika ze skutecznego zintegrowania tych procesów. A zatem osoby niezależne od pola, szukając figury w tle, uruchamiają (niemal) cały umysł.

Witkin twierdził, że z opisanymi przez niego stylami percepcji wiążą się różne formy zaburzeń adaptacji. Na przykład silna zależność od pola łączy się z nadmiernym uleganiem wpływom otoczenia i z trudnością w abstrahowaniu. W Polsce Hanna Bednarek w badaniach pilotów ujawniła, że ci bardziej zależni od pola częściej ulegali złudzeniom percepcyjnym.

Tyle stylów...

Oprócz zależności od pola w literaturze psychologicznej opisano kilka innych stylów poznawczych. W badaniu pamięci wykryto styl obejmujący dwa bieguny: zaostrzanie bądź wygładzanie śladów pamięciowych; dotyczą one tego, jak szybko powstają zniekształcenia w śladach pamięciowych. Wszyscy zapominamy, ale w diagnozie tego stylu ważne jest, w jaki sposób zapominamy i jak kompensujemy luki. Małe zniekształcenia sprzyjają zapamiętaniu na długo informacji z niewielkimi zniekształceniami. Z kolei duże zniekształcenia śladów pamięciowych powodują zacieranie się różnic, wskutek czego informacja początkowa może się całkowicie zmienić. Pytanie: z jaką dokładnością pamiętasz na przykład liczbę π, z iloma cyframi po przecinku?

Różnice w stylach pamięci wiążą się z ogólniejszą tendencją do zniekształcania doświadczenia, a nawet do zmyślania, czyli konfabulacji. Wiązać się z tym może zjawisko apofenii, gdy badani dostrzegają związki, ukryte znaczenia i wzory nawet w przypadkowych, nic nieznaczących zdarzeniach.

Wśród opisanych stylów myślenia pojęciowego kluczowe okazały się dwa: szerokość (rozpiętość) kategorii pojęciowych oraz zakres ekwiwalentności pojęciowej (czyli liczba spontanicznie tworzonych kategorii). Oba charakteryzują wejście do systemu poznawczego. Duża liczba spontanicznie tworzonych kategorii świadczy o trudnościach w uogólnianiu, w efekcie osoba koncentruje się na różnicach i brak jej postawy abstrakcyjnej. Mała liczba kategorii wskazuje na łatwość abstrahowania i redukowania informacji. Z kolei bieguny stylu szerokości kategorii, opisanego przez Thomasa Pettigrew, dotyczą różnic w sposobach formułowania ocen i podejmowania decyzji. Każdy widzia...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Sprawdź, co zyskasz, kupując prenumeratę.

Zobacz więcej

Przypisy