Dołącz do czytelników
Brak wyników

Mózg i umysł , Praktycznie

12 czerwca 2019

Style naszego poznawania

85

Co sprawia, że w naturalny sposób funkcjonujemy, wykonujemy zadania, rozwiązujemy problemy? Co odpowiada za to, że w szkole dobrze się uczymy, na studiach zaliczamy kolejne lata, w pracy czujemy się dobrze? Skąd wiemy, że to, co robimy, jest zgodne z naszą naturą?

Każdy z nas mógłby pewnie przytoczyć historię kogoś ze swojego kręgu, kto w szkole osiągał świetne wyniki, ale w dorosłym życiu nagle przestał być prymusem czy nie potrafił sobie radzić z codziennymi sprawami. Często już na studiach takie osoby funkcjonują słabiej i osiągają rezultaty poniżej swoich możliwości. Jak to wytłumaczyć?

POLECAMY

Robert Sternberg, twórca triarchicznej teorii inteligencji, uważa za błędne mierzenie inteligencji tylko w jednym zakresie, dotyczącym myślenia analitycznego. Jego zdaniem umykają bowiem wtedy dwa inne ważne wymiary: myślenie praktyczne i myślenie twórcze. Dziecko „analityczne” będzie lubić szkołę, podobnie szkoła będzie lubić to dziecko. Dobre oceny, zaangażowana postawa, wypełnianie poleceń – taki uczeń uważany jest za niekłopotliwego i stawiany za wzór innym. Co innego dzieci, które preferują myślenie praktyczne albo twórcze – one „nie pasują” do tradycyjnej szkoły. Te „praktyczne” będą się nudzić, sprawiać wrażenie nieobecnych, oczekiwać zdroworozsądkowych zasad czy logicznego wytłumaczenia, czemu służą wydawane polecenia. Te „twórcze” będą czuć, że szkoła je ogranicza, będą chciały same siebie kontrolować, zaś ich naturalne marzycielstwo nie będzie sprzyjać wykonywaniu poleceń.

W świecie skupionym wyłącznie na wynikach testów badających inteligencję analityczną brakuje miejsca dla odmienności. Diagnoza jest jednokierunkowa i nie uwzględnia innych talentów. Etykieta „nieuk” czy „leń” dotknąć może tych, którzy są po prostu inni i potrzebują odmiennych motywatorów, żeby ich umysłowe zdolności mogły w pełni zaistnieć.

Style poznawcze

Krokiem dalej w rozważaniach na temat cech psychologicznych, które decydują o naszej efektywności, jest spojrzenie na style poznawcze. To sposoby funkcjonowania poznawczego, integrujące strukturę umysłu. Ujawniają się najpełniej wtedy, kiedy musimy rozwiązywać zadanie nowe, nieznane, bez jednoznacznej instrukcji. Jeśli natomiast zadania są dobrze sprecyzowane i dokładnie wiemy, co powinniśmy robić, to raczej nasze style poznawcze nie ujawnią się. W dotychczasowych badaniach wyodrębniono blisko trzydzieści różnych stylów poznawczych. Ich wielość oraz brak precyzyjnej teorii, która łączyłaby je w spójną całość, uważa się za słabość koncepcji. Jednak jest ona m.in. dobrym predyktorem osiągnięć w różnych dziedzinach i dlatego wykorzystują ją m.in. psychologia organizacji i pracy czy psychologia edukacji.

Warto pamiętać, że nie ma lepszych czy gorszych stylów poznawczych. Ich wartość ujawnia się w (nie)dopasowaniu do wykonywanego zadania. Jeśli jest ono zgodne z naszą naturą (stylem poznawczym), to wykonamy je łatwo i poprawnie, choć niekoniecznie szybko (np. styl refleksyjny). Warto też pamiętać, że możemy podejmować próby wykorzystania innego stylu poznawczego niż przez nas preferowany, ale będzie to oznaczać więcej błędów i niepowodzeń.

Jak myślimy? Jak działamy?

Style myślenia pośredniczą między naszymi zdolnościami a rzeczywistym funkcjonowaniem oraz decydują, w jaki sposób zarządzamy swoją aktywnością umysłową. Koncepcja ta, autorstwa Roberta Sternberga, wnosi ciekawe spostrzeżenie, że ta sama osoba w różnych okresach życia i w odmiennych sytuacjach może funkcjonować w odmienny sposób. Sternberg wyróżnia pięć niezależnych wymiarów myślenia, a w ich ramach po kilka stylów myślenia. Są to: główne funkcje intelektualne (style: legislator, wykonawca, sędzia); strategie wykorzystywania zasobów intelektualnych do rozwiązywania różnych zadań (style: monarchiczny, anarchiczny, hierarchiczny, oligarchiczny); poziom ogólności przy rozwiązywaniu problemów (style: globalny i lokalny); kierunek działań (style: introwertywny i ekstrawertywny); otwartość na zmiany (style: konserwatywny i postępowy). Razem stylów myślenia jest trzynaście.

Koncepcja Sternberga jest złożona i trudna do praktycznego zastosowania. Dlatego trwają poszukiwania innych odpowiedzi dotyczących stylów myślenia. Powstały m.in. koncepcje oparte o podział mózgu na półkule lewa–prawa i przód–tył (HBDI, Benziger, Mindex, NBI); koncepcje stylów decyzyjnych Alana Rowe’a czy Michaela Drivera; koncepcje stylów myślenia Allena Harrisona i Roberta Bramsona; prace Marlane Miller czy Helen Fisher.

Polski FRIS

W Polsce w tym roku dr Anna Samborska-Owczarek zakończyła autorski projekt badawczy (miałem przyjemność wziąć w nim udział), zmierzający do prostej i praktycznej identyfikacji stylów myślenia na gruncie psychologii poznawczej. W półtora roku przebadaliśmy ponad 1300 osób dorosłych i pracujących. W wyniku tych badań nie tylko opracowaliśmy kwestionariusz stylów myślenia i działania, ale także zidentyfikowaliśmy dziewięć obszarów preferencji zawodowych, które można powiązać ze stylami działania.

Badanie pozwoliło nam zaproponować model stylów myślenia, który nazwaliśmy FRIS, od zidentyfikowanych czterech podstawowych perspektyw myślenia: Fakty (myślenie logiczne) – Relacje (myślenie intuicyjne) – Idee (myślenie lateralne) – Struktury (myślenie analityczne). Perspektywa Fakty to koncentracja na tych elementach lub aspektach zaobserwowanej sytu...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Sprawdź, co zyskasz, kupując prenumeratę.

Zobacz więcej

Przypisy