Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wstęp

4 listopada 2015

Puzzle pamięci

0 230

Długo całe bogactwo przejawów pamięci przypisywano jednemu systemowi, pozwalającemu zarówno zapamiętywać na chwilę numer telefonu, jak i korzystać z nabytej wiedzy o świecie, zatańczyć sambę, wyrecytować fragment „Pana Tadeusza”, doznać ponownie wzruszenia przy dźwiękach piosenki z dawnych lat i zadumać się nad kolejami własnego losu.

Dopiero pod koniec lat 60. ugruntował się pogląd, że może być kilka systemów pamięci funkcjonujących według odrębnych zasad.

Kilka, to znaczy ile? Najbardziej podstawowe rozróżnienie dotyczy pamięci krótko- i długotrwałej. William James już pod koniec XIX wieku dowodził, że należy rozróżnić pamięć pierwotną, zawierającą informacje aktualnie opracowywane przez umysł i bezpośrednio dostępne świadomości, oraz pamięć wtórną, przechowującą informacje nieaktywne w danej chwili. Dopiero jednak koncepcja przetwarzania informacji i związana z nią metafora komputera dały impuls do poszukiwania różnych systemów pamięci.

Idea ta znalazła rozwinięcie w wielomagazynowych modelach pamięci. Popularny w latach 70. model Richarda Atkinso-na i Richarda Shiffrina wyróżniał trzy magazyny przechowujące informacje w różnych okresach: ultrakrótkotrwałą pamięć sensoryczną, pamięć krótkotrwałą i pamięć długotrwałą. Poszczególne magazyny miały różnić się nie tylko czasem przechowywania danych, ale także pojemnością, kodem, mechaniz-mami zapominania i wydobywania informacji. Odwoływa-no się również do hipotez dotyczących odmiennych mechaniz-mów neurofizjologicznych i specyficznych lokalizacji każdego systemu w mózgu.

Modele wielomagazynowe przyjęte były przez jednych z entuzjazmem, przez innych krytykowane. Dziś już mało kto przyjmuje je w początkowej wersji, ale podział na pamięć krótko- i długotrwałą utrzymał się, chociaż jego interpretacja bywa rozmaita.

Pamięć krótkotrwała najczęściej rozumiana jest jako pamięć operacyjna, tj. system przechowujący informacje podczas wykonywania operacji umysłowych. Stale doświadczamy ograniczeń tego systemu pamięci: mieści on – zgodnie z wyliczeniem George’a Millera (1956) – zaledwie około siedem porcji informacji, które już po upływie kilkunastu sekund znikają, o ile nie są aktywnie podtrzymywane. Ograniczenie pojemności pamięci wpływa na liczbę słów, które potrafimy powtórzyć bezpośrednio po usłyszeniu i na wykonywanie różnych zadań. Od pojemności pamięci zależy to, o ilu rzeczach naraz potrafimy myśleć, ile informacji możemy utrzymywać w umyśle i brać pod uwagę podczas rozwiązywania problemu. Ograniczenia zakresu i czasu współwystępują ze sobą i niewykluczone, że jedno jest skutkiem drugiego: być może szybki rozpad śladu pamięciowego sprawia, że w pamięci krótkotrwałej zawsze występuje zaledwie kilka porcji informacji.

Pamięć operacyjna też nie jest prostą strukturą. Alan Baddeley i Graham Hitch wyróżniają w niej centralny ośrodek wykonawczy oraz co najmniej dwa podporządkowane mu systemy: pętlę fonologiczną, w której dokonuje się powtarzanie słów, i notes wizualno-przestrzenny manipulujący wyobrażeniami. Dzięki podziałowi funkcji pamięć operacyjna może wykonywać różne działania poznawcze i jednocześnie przechowywać zarówno dane wejściowe, jak i wyniki operacji. Aby zrozumieć zdanie, trzeba podczas czytania kolejnych słów pamiętać wcześniejsze słowa. Podobnie podczas wykonywania zadania arytmetycznego trzeba pamiętać i wykorzystywać wyniki wcześniejszych obliczeń.

Z pamięcią operacyjną wiążą się ciekawe prawidłowości. Stwierdzono, że liczba cyfr, które ludzie potrafią powtórzyć natychmiast po usłyszeniu, zależy od języka: mniejsza jest w przypadku języków europejskich niż języka chińskiego. Waż-ny okazał się czas artykulacji cyfr. Krótki czas artykulacji w języku chińskim pozwala powtórzyć więcej elementów zanim rozpadnie się ślad pamięciowy. Można przypuszczać, że zakres pamięci bezpośredniej zależy od tempa przetwarzania informacji.
Pamięć długotrwała – archiwum przeżyć, osobista encyklopedia, wewnętrzna galeria obrazów, łańcuchy nawyków, pojęcia, symbole, umiejętności, zapis dźwięków, smaków, zapachów – czy to wszystko mieści się w jednym systemie? Już na początku lat 70. wybitny psycholog kanadyjski Endel Tulving zwrócił uwagę na dwa rodzaje wiedzy gromadzonej w pamięci długotrwałej: ogólną wiedzę o świecie, obejmującą fakty, pojęcia i sądy oraz wiedzę o zdarzeniach z osobistej przeszłości osadzonych w subiektywnym czasie. Zaproponował rozróżnienie: pamięci semantycznej i epizodycznej.

Pamięć semantyczną można porównać do encyklopedii, którą każdy z nas tworzy w swoim umyśle. Na jej podstawie rozumiemy i interpretujemy odbierane treści, odpowiadamy na pytania dotyczące świata, ale nie wiążemy tych informacji z własnym doświadczeniem. Korzystając z zasobów pamięci semantycznej, potrafimy podać nazwę stolicy Indii, odróżnić stokrotkę od róży, podać wzór na obliczenie pola trójkąta, wymieć daty historyczne, ale wiedza ta nie jest powiązana z wydarzeniem z naszej przeszłości, trudno byłoby wskazać, kiedy i gdzie się o tym dowiedzieliśmy.

Natomiast pamięć epizodyczna to indywidualna autobiografia, gromadząca wspomnienia zdarzeń, wzruszeń, myśli, wypowiedzi, zachowań własnych i cudzych w określonym miejscu i czasie. To rodzaj filmu, w którym jesteśmy bohaterem, widzem i reżyserem. To właśnie pamięci epizodycznej zawdzięczamy możliwość odbywania „podróży powrotnej” w czasie, sięgania myślą wstecz do miejsc, przeżyć i zdarzeń, które przetrwały we wspomnieniach. Z kolei pamięć semantyczna pozwala konstruować umysłowe modele rzeczywistości i tworzyć reprezentacje takich stanów, których nie widzimy w danej chwili. Mówiąc o danych semantycznych, używamy słowa „wiem”, powołując się na pamięć epizodyczną, mówimy „pamiętam” lub „przypominam sobie”.

Czy pamięć semantyczna i epizodyczna są odrębnymi systemami? Niektórzy autorzy wolą mówić o dwóch odmiennych aspektach tego samego systemu pamięci. Nie wiadomo, czy wiedza semantyczna powstaje na podstawie treści epizodycznych, czy – jak twierdzi Endel Tulving – to pamięć epizodyczna wynurza się z pamięci semantycznej. Tulving przytacza dane z badań aktywności mózgu metodą tomografii pozytronowej (PET) sugerujące, że podczas przypominania wiedzy ogólnej aktywne są inne okolice mózgu niż podczas wspominania przeżyć osobistych. Przytacza się też przypadek pacjenta, który po operacji mózgu utracił pamięć epizodyczną, zachowując nienaruszoną pamięć semantyczną. Potrzeba jednak więcej danych empirycznych.

Inny podział w obrębie pamięci długotrwałej dotyczy pamięci deklaratywnej i proceduralnej, czyli „wiedzy że” i „wiedzy jak”. Pamięć deklaratywna zawiera świadomą wiedzę o różnych faktach, którą możemy przekazać słownie, natomiast pamięć proceduralna – wiedzę praktyczną, ujawniającą się w działaniu, dotyczącą umiejętności, np. jak jechać na rowerze, jak wiązać krawat, usmażyć jajecznicę lub mówić po polsku. Wiedza proceduralna funkcjonuje raczej na poziomie automatycznym niż świadomie kontrolowanym. Podział ten odpowiada w przybliżeniu temu, co było rozróżniane jako wiedza i umiejętności. Ma także mocne podstawy w danych pochodzących z patologii. U pacjentów z uszkodzoną strukturą hipokampa występuj...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Sprawdź, co zyskasz, kupując prenumeratę.

Zobacz więcej

Przypisy