Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wstęp

4 listopada 2015

Bliźniego szanuj jak siebie

107

Mając szacunek dla siebie, potrafimy być otwarci na innych, na nowe doświadczenia, mamy do siebie zaufanie, czujemy się pewni siebie i jednocześnie nie nadużywamy swojej pewności. Jesteśmy w stanie realnie oceniać sytuacje i podejmować słuszne decyzje, a w sytuacjach konfliktowych potrafimy się bronić.

Poczucie własnej wartości jest niezwykle istotne dla naszego dobrego samopoczucia i prawidłowego rozwoju. Przystępując do refleksji nad zagadnieniem dotyczącym poczucia własnej wartości, można postawić kilka zasadniczych pytań:

W czym może przejawiać się brak poczucia własnej wartości?

Dlaczego jedni ludzie czują się wartościowi, a inni nie; inaczej mówiąc, skąd bierze się poczucie wartości i skąd bierze się jego brak?

Co jest miarą mojej wartości, czy jest to jakieś zewnętrzne, obiektywne kryterium, czy chodzi tu o moje poczucie?

Jeżeli nie mam poczucia własnej wartości, co zrobić, żeby je mieć, a jeżeli już je posiadam, to co robić, żeby go nie stracić?

Okazuje się, że brak poczucia własnej wartości może manifestować się bardzo różnie w naszym życiu. Objawami, z którymi najczęściej spotykam się w praktyce psychologicznej, są: niepewność siebie, lęk przed ludźmi, przed ich oceną, paraliżująca nieśmiałość, unikanie większych grup, zwłaszcza kiedy mają tam być osoby nieznane; jak również unikanie podejmowania nowych inicjatyw czy przedsięwzięć. Często pierwszą reakcją na nieznaną sytuację jest lęk. Objawem towarzyszącym takiej postawie jest poczucie winy. Osoby reagujące w opisany wyżej sposób świadome są tego, że nie akceptują siebie, często mówią o sobie: „do niczego się nie nadaję, jestem głupi, wstydzę się pokazać ludziom, to moja wina”. Często przepraszają innych, bez względu na to czy faktycznie zawiniły, czy nie, co zresztą jest im bardzo trudno rozeznać.

Negatywne mówienie o sobie jest najczęściej nieuświadomioną formą zwracania na siebie uwagi otoczenia. Mówienie „jestem do niczego” ma wywołać u innych współczucie i zrozumienie, inni mają uświadomić sobie, że potrzebuję opieki. To oczywiście u wielu osób rodzi sprzeciw i następuje odrzucenie, a jeżeli pojawi się ktoś, kto okaże akceptację i zainteresowanie, z czasem zaczyna męczyć się w tym związku.

Spora część osób nie uświadamia sobie braku poczucia własnej wartości. Takie osoby często są bardzo pewne siebie, z tupetem, w grupie łatwo można je zauważyć, często mówią o swoich kompetencjach i sukcesach. Trudno jest im słuchać, co inni mają do powiedzenia, krytykują z założenia, mogą być w tym sprzeczni logicznie, ale to nie jest dla nich istotne. Kiedy natrafiają na osoby podobne, rozgrywają wręcz bitwę pod tytułem: moje lepsze. Gdy wyczuwają słabość swojego rozmówcy, często atakują, są poirytowane faktem, że inni sobie nie radzą. Kiedy natomiast wyczuwają pewność i zdecydowanie partnera, wycofują się, krytykując go wobec innych. Osoby te mają wygórowane ambicje, mogą nawet angażować się w działania służące innym, jednak u podłoża takich działań leży potrzeba uznania społecznego. Osoby tego typu rzadko trafiają do psychologa, a jeżeli już, to żeby zajął się ich bliskimi, bo mają z nimi kłopoty.

W tym przypadku nadmierna pewność siebie pełni rolę kompensacji poczucia niskiej wartości. W wynikach badań psychologicznych tych osób, zwłaszcza metodami projekcyjnymi, widoczny jest wysoki poziom lęku, wewnętrzne napięcie, poczucie zagubienia. W kluczach kłamstwa uzyskują wysokie wyniki świadczące o potrzebie aprobaty społecznej, a dominującym mechanizmem obronnym jest zaprzeczanie i projekcja.

Brak poczucia własnej wartości może objawiać się też w formie, którą Binger trafnie nazwał chłostaniem zmęczonego konia. Postawa ta widoczna jest w słowach: wprawdzie mi się udało, ale można było lepiej; nie ma czasu na odpoczynek, trzeba się poświęcać; muszę coraz więcej pracować. Osoby takie – w przeciwieństwie do pierwszego opisanego typu – mają poczucie kompetencji, ale – w przeciwieństwie do drugiego typu – rzadko o tym mówią. Wydają się być skromne i przede wszystkim zapracowane. Stronią od ludzi, wolą robienie porządków w domu, czy też rozgryzanie doniosłych kwestii naukowych i – co jest najistotniejsze – nigdy nie są do końca zadowolone z tego, co zrobiły.

Często bardzo im zależy, żeby inni dowiedzieli się o ich kompetencjach czy osiągnięciach, ale nie mówią tego wprost, a kiedy są o to pytane, mówią oględnie i z wyraźną nieśmiałością. Kiedy inni je chwalą, są skrępowane, zaprzeczają, zmieniają temat, pokazują, że przecież innym też się udało albo zrobili to lepiej. Najlepiej dla nich byłoby, gdyby inni się domyślali. Z racji swojej pracowitości i naiwności osoby takie bywają wykorzystywane przez innych, nie umieją się wtedy bronić, gdyż jest to związane z powiedzeniem komuś: nie, a w ten sposób można utracić aprobatę. Naturalna reakcja żalu i gniewu przemienia się w poczucie winy i przepraszanie. Wiele spośród tych osób potrafi zrobić w swoim życiu karierę, zdobywając wysokie stanowisko, i kiedy nie czują nad sobą zwierzchności, ich postawa może się zmienić. Potrafią być bezwzględne, coraz rzadziej zachowują pozory, gniew i frustracja narasta. Narasta również zmęczenie i znudzenie, daje się zauważyć brak zapału, który z nostalgią wspominają.

U podstaw powyższych objawów leży również brak poczucia własnej wartości. Osoby tak reagujące mogą być częściowo świadome przyczyn swojego zachowania, ale to nie pomaga, nie pomagają również sukcesy. Ślepe dążenie do potwierdzania swojej wartości może zostać okupione ciężkim kryzysem i utratą zdrowia.

Brak poczucia wartości czyni spustoszenie w życiu wielu osób. Osoby takie mogą zniekształcać rzeczywistość, nadając nieprawdziwe znaczenie wydarzeniom, mogą zachowywać się irracjonalnie, niezrozumiale dla otoczenia. Potrafią zaniedbać swoje zdrowie, doprowadzając do wyczerpania organizmu. Nie rozumieją swoich uczuć, nie wiedzą, dlaczego jest im smutno, dlaczego chce im się płakać, dlaczego wszystkiego się boją, skąd w nich tyle agresji i dlaczego ciągle czują się winne. Te zachowania i przeżycia są przyczyną ogromnego cierpienia zarówno fizycznego, psychicznego, jak i duchowego, czasami jest to powolne umieranie. Jak to określiła jedna pacjentka: „ja nie mam poczucia, że się zatrzymałam, ja mam poczucie, że staczam się w dół, umieram. Dosłownie każde wydarzenie jest kolejnym ciosem, boję się już momentów, kiedy jest mi trochę lepiej, bo to rodzi nadzieję, choć wcale nie chcę jej mieć, ale rodzi, i następne wydarzenie boli jeszcze bardziej”.

Skąd bierze się poczuciewartości i skąd bierze sięjego brak?

Nikt z nas nie rodzi się z brakiem poczucia własnej wartości. Dla niektórych pacjentów jest to szokujące stwierdzenie, bo choć nigdy sobie tego na głos nie powiedzieli, towarzyszy im przekonanie, że ich brak poczucia wartości nie ma swojego początku: „ja po prostu taki jestem, do niczego się nie nadaję i nic się nie da z tym zrobić, od małego taki byłem i większość ludzi o tym mi mówiła”. Nie da się zaprzeczyć, że w życiu osób, które czują się niewartościowe, musiał być moment, kiedy dowiedziały się, że są niewartościowe, nie ma innej możliwości.

Mówiąc moment, mam na myśli również ciąg wydarzeń, które – kumulując się – dały taki efekt.

Uznanie tego faktu rodzi nadzieję, iż można coś zrobić z brakiem poczucia wartości, bo skoro ma ono swój początek, musi zapewne mieć swój środek i koniec. Niemniej jednak trudno jest dojść do poznania przyczyn braku poczucia własnej wartości. Są one obwarowane szeregiem mechanizmów obronnych.
Słuchając wielu historii życia osób zgłaszających się na terapię, bez najmniejszej wątpliwości można powiedzieć, że większość problemów ma swoje źródło w okresie dzieciństwa, zwłaszcza w złej relacji z rodzicami. Potwierdza to wiele badań. Jak może wyglądać komunikat od rodziców: „nie jesteś wartościowy”? Oto kilka wypowiedzi pacjentów:

- Moja mama wszystko chciała wiedzieć, czułem się tym skrępowany i poirytowany.
- Często byłam porównywana przez rodziców z moją koleżanką, że ona lepiej się uczy, choć ja nie uczyłam się źle.
- Moja mama często powtarzała mi, że nie dostanę się na studia. Słyszałam, jak mówiła raz do taty: ona jest słaba i nie da sobie rady.
- Pamiętam, jak mama kiedyś wpadła w szał, kazała mi klęczeć i przepraszać.
- Gdy miałem osiem lat, dostałem ostre lanie, do tej pory nie wiem czemu.
- Często byłem świadkiem kłótni mamy z tatą, zawsze chciałem tę sytuację uspokoić.
- Pamiętam, jak tato bił mamę, chodziła posiniaczona.
- Miałem osiem lat, gdy rodzice rozwiedli się.
- Mama zdradziła tatę.
- Tato dotykał mnie.

Komunikaty: „jesteś niewartościowy” mówią również wychowawcy i nauczyciele:

- Pamiętam, jak w przedszkolu pani, za jakieś nieposłuszeństwo podczas le...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Sprawdź, co zyskasz, kupując prenumeratę.

Zobacz więcej

Przypisy