Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wstęp

4 listopada 2015

ZWYCZAJNE ODMIENNE STANY

159

Zmienione stany świadomości zdarzają się zarówno ludziom zdrowym, jak i cierpiącym na choroby psychiczne. Zmienione stany świadomości to zarówno zaczytanie się w książce, jak i poczucie jedności ze Wszechświatem. – twierdzi ANDRZEJ KOKOSZKA.

Zakres ludzkich przeżyć jest znacznie szerszy niż codzienne myślenie, zorientowane na realizowanie celów. Wskazują na to zarówno teksty literackie, jak i wspomnienia o pewnych trudnych do wyjaśnienia własnych doznaniach. Przykładami takich stanów są opisy najbardziej niezwykłych i interesujących przeżyć uczestników badań nad zmienionymi stanami świadomości. Jeden z nich opowiedział takie oto doświadczenie: „Ładna pogoda, spacer. Powolny krok. Wydaje się, że znajduję istotę, rozumiem, potrafię zdefiniować, kto to jest Bóg, co to jest życie doczesne i pozagrobowe, co będzie potem, po śmierci, dlaczego człowiek – być może – wymyślił Boga. Po paru chwilach nie potrafiłem powtórzyć tego, o czym przed chwilą myślałem, po upływie jeszcze jakiegoś czasu pamiętałem tylko temat moich rozmyślań. Być może nie było to zbyt interesujące przeżycie, nie mniej jednak uważam je za jedno z najbardziej niezwykłych, z jakimi się zetknąłem”.

Pewna studentka przypomniała sobie następujące chwile: „Poczułam się wyzwolona od wpływu czasu, zdeterminowania przez przypadki, wolna od ludzi – natomiast uzależniona od przyrody, a właściwie od czegoś więcej niż przyroda, chyba od Natury. Czułam się jednocześnie wielka i maleńka, równocześnie czułam szczęście i swego rodzaju ukojenie oraz grozę. Nie chciałam mieć nic wspólnego z ludźmi – ale z drugiej strony zdawało mi się, że Coś powierza mi nieskończenie ważną misję. Czasem doświadczałam czegoś podobnego podczas modlitwy, ale to nie było to samo – tam zwykle taki stan bywa poprzedzony wysiłkiem, a to przyszło samo. Przypomniał mi się I Koncert Szopena i wiersze Herberta, a w ogóle chciałam tak trwać. To było pod Babią Górą, szłam z siostrą, był kwiecień, w żlebach było mnóstwo śniegu. To miejsce nie było dla mnie wyjątkowe, znam je od dziecka, okoliczności też zwyczajne – ale przeżycie wyjątkowe”.

Tego rodzaju doświadczenia, choć trudne do jednoznacznego naukowego wyjaśnienia, są przykładami powszechnie występujących tzw. zmienionych stanów świadomości (altered states of consciousness). Pojęcie wprowadzone zostało przez Arnolda Ludwiga w 1966 roku. Zdefiniował on zmienione stany świadomości jako „stany umysłu, wywołane przez różnorodne fizjologiczne, psychologiczne bądź farmakologiczne czynniki, które mogą być uznane subiektywnie albo obiektywnie za odchylenie od pewnych ogólnych norm określających zwyczajne przeżycia. To odchylenie może być reprezentowane przez większe zaabsorbowanie wewnętrznymi wrażeniami i procesami umysłowymi, przez zmiany w formalnych charakterystykach myślenia i poprzez osłabienie kontroli realności”. Termin ten został spopularyzowany dzięki wielokrotnie wznawianej książce „Altered states of consciousness” (pod redakcją Charlesa Tarta).
Historyczne znaczenie definicji podanej przez Ludwiga polega na tym, że posłużyła ona jako swego rodzaju konstrukt teoretyczny wykorzystywany do naukowych badań wielu zjawisk ignorowanych wcześniej przez psychologię. Pojęcie zmienionych stanów świadomości stosowane jest w badaniach przeżyć, jakich ludzie doświadczają w stosunkowo słabo poznanych przez naukę warunkach – czyli w czasie snu, hipnozy, w stanach tran-sowych lub powstających pod wpływem substancji psychoaktywnych, w czasie medytacji i stosowania biofeedbacku (biologicznego sprzężenia zwrotnego), a także w stanach opisywanych jako mistyczna ekstaza albo zjednoczenie (np. samadhi w jodze, satori w buddyzmie zen). Omawiany termin stosuje się również w psychologii do badania stanów transpersonalnych i w parapsychologii do badań postrzegania pozazmysłowego i psychokinezy (zjawisko „psi”).

Definicja Ludwiga jest bardzo złożona, a mimo to ogólna i mało precyzyjna. W wydanej w 2000 roku „Encyclopedia of Psychology” Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego przyjęto znacznie prostszą, zaproponowaną przeze mnie definicję: „Zmienione stany świadomości oznaczają stany, których treść, forma lub jakość są znacznie odmienne od zwyczajnych stanów świadomości, ale zarazem nie są objawami zaburzeń psychicznych”. Takie ujęcie podkreśla naturalność szerokiego spektrum stanów świadomości, które wymagają wyjaśnienia na gruncie psychologii, ponieważ nie stanowią one integralnego elementu procesów chorobowych.

Występowanie pojedynczych, przemijających samoistnie przeżyć, które odpowiadają treścią objawom psychopatologicznym występującym w psychozach, ma dość dobrą dokumentację. Nie ma jednak empirycznie potwierdzonej teorii wyjaśniającej to zjawisko. Spośród wielu badań na szczególną uwagę zasługują te, które wskazują na częste występowanie omamów w różnych populacjach. Pierwsze z nich przeprowadziło w 1894 roku Society for Psychical Research of London. Wykazało ono występowanie co najmniej jednego epizodu halucynacji u 9,8 proc. z 1700 badanych. W 1948 roku powtórzono to badanie – do halucynacji przyznało się 14,3 proc. z 1519 jego uczestników. Występowanie omamów potwierdzało 25 proc. (125 z 500) przeciętnych osób (badania McKellara z 1968 roku), a halucynacji słuchowych 71 proc. z 375 badanych zdrowych studentów (badania Poseya i Loscha z lat 1983–84). Badani najczęściej mówili o: słyszeniu własnych myśli, jakby były głośno wypowiadane; słyszeniu w samotności własnego imienia, jakby ktoś je wymawiał; słyszeniu ludzkiego głosu, choć nikogo nie było w pobliżu.

Jednym z najważniejszych zadań psychologii zmienionych stanów świadomości jest opisanie zakresu ich naturalnej zmienności. W dwóch moich pracach opublikowanych w „Imagination Cognition and Personality” (czasopiśmie, które stanowi kontynuację „Journal of Altered States of Consciousness” i skupia naukowców zainteresowanych tym zagadnieniem) zaproponowałem wyróżnienie „płytko” i „gł...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Sprawdź, co zyskasz, kupując prenumeratę.

Zobacz więcej

Przypisy