Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wstęp

4 listopada 2015

Znawca twórczej jaźni

0 790

Dla żydowskiego chłopaka z przedmieść Wiednia śmierć w szkockim Aberdeen jest niesłychaną karierą i dowodem na to, że zaszedł daleko – tak, nieco złośliwie, skomentował dorobek naukowy Alfreda Adlerajego mistrz, Zygmunt Freud. Ta złośliwość miała głębokie podłoże: Adler jako jeden z pierwszych zakwestionował podstawy psychoanalizy.

Kiedy na początku ubiegłego wieku Zygmunt Freud wysyłał do młodego wiedeńskiego lekarza zaproszenie na spotkanie w gronie osób zainteresowanych jego nowatorskimi poglądami na temat mechanizmów psyche, nie spodziewał się zapewne, że ten, którego postrzegał jako swojego przyszłego współpracownika, stanie się rychło dysydentem i krytykiem freudyzmu. I rzeczywiście, po kilku latach regularnych zebrań i dyskusji, podczas których Alfred Adler zachowywał pewną wstrzemięźliwość w otwartym podważaniu pryncypiów klasycznej psychoanalizy, zaczęły się pojawiać dowody, że wkrótce obaj uczeni rozstaną się. Odmienne od Freudowskich przemyślenia i doświadczenia zawarł Adler w pracach publikowanych jeszcze w okresie, gdy kontaktował się z mistrzem i jego wyznawcami.
Psychologia indywidualna Adlera neguje trzy główne założenia klasycznej psychoanalizy: determinizm biologiczny, seksualne podłoże zaburzeń psychicznych i dominującą, motywacyjną rolę nieświadomości w życiu człowieka. W zamian proponuje trzy uniwersalia kierujące rozwojem osobowości: poczucie wspólnoty, poczucie niepełnowartościowości i dążenie do kompensacji. Zdaniem Adlera ludzie są z natury istotami społecznymi, a więc ich zachowaniem kierują motywy społeczne. Najważniejszym z nich jest potrzeba więzi ze społeczeństwem, czyli poczucie wspólnoty. Jakkolwiek potrzeby społeczne są wrodzone, to jednak rozwijające się u człowieka specyficzne typy powiązań z innymi ludźmi czy z instytucjami stanowią efekt natury społeczeństwa, z którego on pochodzi. To subtelne zaakcentowanie wkładu czynników biologicznych do rozwoju człowieka marginalnie tylko nawiązywało do teorii Freuda. Adler podkreślał bowiem rolę tych czynników w genezie osobowości, których znaczenie zignorował twórca psychoanalizy. Uważa się zresztą, że wydobycie roli społecznych determinantów zachowania jest największym wkładem Adlera do teorii osobowości.

Poczucie wspólnoty kształtuje się


Wpierwszych latach życia, zanim jeszcze dziecko zdolne jest do rozumowej, samodzielnej analizy tego procesu. W modelowym przypadku najpierw pojawia się pozytywne poczucie wspólnoty z matką, następnie z ojcem, a dopiero później z innymi ludźmi. Poczucie wspólnoty wyznacza drogę samorealizacji jednostki poprzez tzw. indywidualny styl życia, czyli specyficzny sposób, w jaki realizuje ona swoje cele. Styl życia jest efektem twórczej siły jaźni. Owa twórcza jaźń to główna przyczyna ludzkich zachowań, aktywna zasada działania, niejako odpowiednik filozoficznego pojęcia duszy. Można obserwować skutki jej działania, lecz sama w sobie jest nieuchwytna. Wprowadzając ten konstrukt do swojej teorii, Adler zwrócił człowiekowi możliwość podmiotowości i odpowiedzialności za własne działania – to, co Freud odebrał mu w swojej pesymistycznej koncepcji natury ludzkiej, targanej nieokiełznanymi popędami.

Odrębność i swoistość psychiczna każdego człowieka jest efektem wspomnianego wyżej stylu życia. Chociaż każdy człowiek ma ten sam cel życiowy, drogi jego osiągnięcia są rozliczne i odmienne. Niektórzy stawiają na rozwój fizyczny, inni dbają o rozwój umysłowy. Człowiek podporządkowuje swoją aktywność stylowi życia: spostrzega i przyswaja to, co do niego pasuje, wszystko inne odrzuca. Styl ten zaczyna kształtować się we wczesnym dzieciństwie, a później wpływa na doświadczenia, które są przez jednostkę zbierane. Utrwalone między czwartym a piątym rokiem życia spostrzeżenia, uczucia i postawy są tak silne, że nie ulegają już potem żadnym znaczącym zmianom. Poszukując mechanizmów kształtujących styl życia, Adler wskazywał najpierw na rolę poczucia niższości w jego ukonstytuowaniu się. Styl życia miałby być kompensacją braków i ułomności.

Adler twierdził, że każdy człowiek przeżywa w dzieciństwie poczucie małej wartości. Jest ono wynikiem fizycznej i psychicznej bezradności wobec świata, słabego rozwoju pewnych narządów albo przebytych chorób zagrażających życiu. To poczucie niższości wyzwala dążenie do kompensacji, czyli doskonalenia lub tworzenia takich cech, które w odczuciu jednostki ukrywają bądź usuwają jej rzeczywiste albo urojone słabości. Kompensacja może być użyteczna z punktu widzenia człowieka i społeczeństwa, niekiedy jednak prowadzi do niekorzystnych zachowań, a nawet do nerwicy. Szczególnym przypadkiem jest tu hiperkompensacja, czyli nadmierna kompensacja wyrażająca się nasilonym dążeniem do mocy, manifestowana na zewnątrz poprzez kompleks wyższości.
Do oryginalnych metod badawczych Adlera zaliczyć można analizę doświadczeń z okresu dzieciństwa, zwłaszcza wczesnych wspomnień, i powiązanie kolejności urodzeń z cechami osobowości dziecka. Adler uważał, że jeśli dziecko pierworodne zbyt szybko zostanie „zdetronizowane” z powodu pojawienia się rodzeństwa, ma największe szanse stać się jednostką aspołeczną lub wręcz zdegenerowaną. I tylko odpowiednie oddziaływania wychowawcze rodziców mogą zapobiec takiej linii rozwoju. Z kolei dziecko drugie bywa nadmiernie ambitne albo buntownicze, rośnie bowiem w cieniu starszego brata czy starszej siostry, którzy ze zrozumiałych względów mają nad nim przewagę fizyczną i intelektualną. Ta część teorii Adlera wzbudziła duże zainteresowanie psychologów i zainspirowała wiele badań nad wpływem kolejności urodzeń na osobowość.

Historycy idei zgodni są co do tego, że w zakresie psychologii indywidualnej wszystko, co najważniejsze, zostało już powiedziane przez jej twórcę. Nawet najwięksi promotorzy myśli Adlera, tacy jak jego najwierniejszy uczeń – austriacki lekarz Rudolf Dreikurs (1897–1972), czy córka Alexandra, która przez prawie wiek czuwała nad schedą ojca, nie wprowadzili istotnych zmian do jego teorii. Ograniczyli swoją aktywność głównie do poszukiwania nowych dróg praktycznego zastosowania adleryzmu w pedagogice i psychoterapii....

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Sprawdź, co zyskasz, kupując prenumeratę.

Zobacz więcej

Przypisy