Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wstęp

4 listopada 2015

Wyjątkowo wyjątkowi

0 474

Kim Peek zna na pamięć ponad 7600 książek oraz wszystkie numery kierunkowe i kody pocztowe w Stanach Zjednoczonych. Tom Greene Bethune, który znał tylko 100 słów, potrafił bezbłędnie zagrać na fortepianie ponad 7 tys. utworów. Czy ludzie ci starali się o wpis do Księgi rekordów Guinnessa? Nie. To osoby z zespołem sawanta - rzadko spotykanym stanem, w którym wraz z zaburzeniami rozwojowymi, takimi jak autyzm czy upośledzenie umysłowe, współwystępują nadzwyczajne umiejętności.

Przekazy o osobach z zespołem sawanta pojawiły się w XVIII wieku. Rozgłos zyskał wówczas „niezwykły imbecyl” (tak go określano) – człowiek obdarzony niesamowitym talentem do rysowania zwierząt, zwłaszcza kotów. Jego obrazy, rozsławione w całej ówczesnej Europie, trafiały nawet do rezydencji brytyjskich monarchów. Jednakże dopiero w 1887 roku brytyjski lekarz John Langdon Down, znany głównie z badań anomalii chromosomowych, nazwanych potem od jego nazwiska zespołem Downa, opisał przypadki osób, u których zaobserwował jednocześnie niedorozwój umysłowy i fenomenalne wręcz zdolności. Down określił je mianem „sawantycznych idiotów”. W ówczesnej terminologii mianem „idiota” określano osoby z ilorazem inteligencji poniżej 25. Określenie „sawant” pochodzi od francuskiego słowa savoir (wiedzieć).

Dziś wiadomo, że zespół sawanta występuje najczęściej u osób o ilorazie inteligencji od 40 do 70, czyli w różnym stopniu upośledzonych umysłowo. Zdolności sawantyczne mogą być zarówno wrodzone, jak i nabyte wskutek uszkodzenia mózgu. Przyjmuje się, że sawantem jest jedna osoba na 10 dotkniętych autyzmem oraz jedna na 2 tysiące osób z uszkodzeniem mózgu lub niedorozwojem umysłowym. Osoby z zespołem sawanta dysponują wąskim repertuarem niesamowitych zdolności, ich talenty dotyczą głównie takich dziedzin jak: muzyka, plastyka, matematyka.

Grają, liczą i malują

Uzdolnieni muzycznie sawanci są z reguły obdarzeni słuchem absolutnym, dzięki czemu zagranie nawet najbardziej skomplikowanych utworów przychodzi im bardzo łatwo. Owa prawidłowość widoczna jest na przykład u Leslie’go Lemke, który w wieku 14 lat potrafił bezbłędnie zagrać jeden z koncertów fortepianowych Czajkowskiego, słysząc go po raz pierwszy w życiu kilka godzin wcześniej, w telewizji. Znanym przypadkiem muzycznego geniuszu sawanty był Thomas Greene Bethune, żyjący w latach 1849-1908, określany jako „Ślepy Tom”. Był upośledzony umysłowo i niewidomy, długo uczył się chodzić i znał tylko 100 słów. Jednak na fortepianie potrafił przepięknie wykonać ponad 7 tysięcy utworów. Swoje muzyczne umiejętności zaprezentował nawet na koncercie w Białym Domu oraz podczas światowego tournée.

Sawanci-plastycy wykorzystują rozmaite techniki wyrazu, najczęściej rysują i rzeźbią. Mieszkający w Szkocji Richard Wawro zyskał międzynarodowy rozgłos dzięki swym dziełom plastycznym, które wystawia od 18. roku życia. Pewien profesor sztuki z Londynu wypowiedział się o nich jako o niebywałych, „łączących w sobie precyzję mechanika z wizją poety”. Znanym sawantem-rzeźbiarzem jest Alonzo Clemons, który – raz ujrzawszy w telewizji jakieś zwierzę – potrafi w 20 minut wyrzeźbić jego wizerunek w wosku, precyzyjnie zachowując proporcje i każdy anatomiczny szczegół. Uzdolnieni matematycznie sawanci umieją niezwykle szybko liczyć. Kim Peek bez problemu odpowie, jaki dzień tygodnia był na przykład 20 lipca 1391 roku lub jaki będzie 11 listopada 3547 roku.

Niektóre osoby z zespołem sawanta obdarzone są fenomenalną pamięcią: potrafią zapamiętywać ciągi cyfr, na przykład kody pocztowe, rozmaite daty, numery dróg, domów, samochodów. Mogą także pamięciowo opanowywać opasłe tomy literatury. Down opisał chłopca, który przyswoił sześć tomów „Zmierzchu i upadku Cesarstwa Rzymskiego” i umiał wyrecytować to dzieło słowo po słowie z pamięci, w sposób mechaniczny. Pamięć sawantów, chociaż wierna i dokładna, nie wiąże się ze zrozumieniem zapamiętanych treści, określa się ją często jako pamięć bez pojmowania. Innymi nietypowymi cechami osób z zespołem sawanta są: szeroka wiedza z zakresu historii, statystyki, nawigacji, większa wrażliwość węchu, dotyku i wzroku na bodźce, czy też fenomenalna orientacja przestrzenna. Przykład stanowi niewidoma Ellen, która może spacerować po nieznanych sobie miejscach, omijając wszelkie przeszkody. Ponadto obdarzona jest bezbłędnym poczuciem czasu: w każdej chwili potrafi określić godzinę z dokładnością do sekundy.

Zgubny testosteron

Tajemniczość zespołu sawanta stała się dla wielu naukowców impulsem do dociekań i badań, które mają wyjaśnić, skąd w jednym człowieku obok znamion geniuszu istnieją wyraźne zaburzenia rozwojowe. Badacze zjawiska zauważyli, że sawanci to w większości mężczyźni, a ich fenomenalne umiejętności mają charakter niewerbalny, artystyczny i wizualny. Za tego typu zdolności odpowiada głównie prawa półkula mózgu. Natomiast lewa półkula odpowiada między innymi za logiczne myślenie i mowę. Zatem wśród badaczy pojawiła się hipoteza, że u sawantów zaburzeniu ulega funkcjonowanie lewej półkuli mózgu, a prawa półkula jest pobudzana do kompensowania upośledzonych funkcji lewopółkulowych. Tym samym u osób z zespołem sawanta dominującą staje się prawa półkula. Powyższą hipotezę wyjaśnia teoria Normana Geschwinda i Alberta M. Galaburdy z Uniwersytetu Harvarda. Autorzy odwołują się w niej do prawidłowości rozwoju mózgu w okresie prenatalnym. Lewa półkula rozwija się dłużej niż prawa, a zatem w trakcie rozwoju płodowego jest bardziej narażona na wpływ niekorzystnych czynników....

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Sprawdź, co zyskasz, kupując prenumeratę.

Zobacz więcej

Przypisy