Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wstęp

4 listopada 2015

Tajemnica Maxa Friedricha

0 389

Do niedawna ostatnie lata życia Maxa Friedricha, pierwszego doktora psychologii eksperymentalnej, otoczone były tajemnicą. Dzisiaj już wiemy, gdzie pracował, na co chorował i dlaczego zmarł.

Niemieckiego uczonego Wilhelma Wundta uważa się za ojca nowoczesnej psychologii. Ważną dla dziejów tej dyscypliny postacią jest również Max Friedrich, który opuścił mury uniwersytetu w Lipsku jako pierwszy doktor psychologii eksperymentalnej. O ile o profesorze Wundcie wiemy prawie wszystko, o tyle jego doktorant, autor pierwszej pracy badawczej z zakresu psychologii, pozostawał osobą tajemniczą, której losy urywały się w momencie obrony dysertacji i podjęcia pracy w jednym z niemieckich gimnazjów. Amerykański psycholog Peter J. Behrens, który w najważniejszej monografii historii psychologii – „A Pictorial History of Psychology” (1997) – napisał rozdział o Friedrichu, ubolewał, że mimo wnikliwych badań nie był w stanie ustalić choćby przybliżonej daty jego śmierci, nie mówiąc już o innych szczegółach jego życia po wyjeździe z Lipska.

Biografia Friedricha intrygowała badaczy, lecz podstawowe pytania biograficzne długo pozostawały bez odpowiedzi. Do rozwikłania tajemnicy tego życiorysu przydała mi się wiedza, którą historyk nauki zdobywa, rekonstruując losy wybitnych uczonych. Po licznych kwerendach archiwalnych udało się wyjaśnić zagadkę krótkiego życia Friedricha. Ponieważ jego nazwisko przewija się przez wszystkie międzynarodowe kalendaria historii psychologii, warto opowiedzieć o nim polskim czytelnikom.

Rodzina humanistów


Max Friedrich pochodził z rodziny o intelektualnych tradycjach. Jego dziadek był ewangelickim pastorem i upatrywał w swoim synu kontynuatora duchowej profesji. Jednakże ojciec Maxa Friedricha – zdobywszy humanistyczne wykształcenie na niemieckich uniwersytetach – obrał zupełnie inną drogę życiową. Pracował w redakcjach różnych czasopism i pisał książki. W swoich utworach sięgał do problematyki społecznej i politycznej. Uważany też jest za jednego z pionierów powieści kryminalnej w Niemczech.

Ojciec Maxa Friedricha poślubił córkę bankiera, Emilię Kühne. Połączyła ich pasja literacka, bowiem Emilia była autorką książek dla dziewcząt (pisała je pod pseudonimem Emma von Rhoden). W ślady rodziców poszła również młodsza siostra Maxa – Else Wildhagen, która publikowała opowiadania dla dzieci i młodzieży.

Max Friedrich urodził się 14 sierpnia 1856 roku w Reudnitz pod Lipskiem. Jak wspomniałem, w domu rodzinnym przyszłego pioniera psychologii panowała specyficzna atmosfera kultu literatury i nauki. W roku 1867 Friedrichowie przenieśli się do Berlina, a Max został uczniem Gimnazjum Wilhelma. Cztery lata później przeprowadzili się do Eisenach, do willi malowniczo położonej na zalesionym wzgórzu u stóp zamku Wartburg. Max kontynuował naukę w Wielkoksięskim Gimnazjum Realnym. Była to szkoła o profilu matematyczno-przyrodniczym, w której nowoczesne pracownie wyposażono w aparaty do eksperymentów fizycznych i chemicznych oraz w zbiory mineralogiczne i przyrodnicze. Na honorowym miejscu w sali ćwiczeń znajdowało się popiersie Alexandra von Humboldta, niemieckiego podróżnika, przyrodnika i geografa, jednego z najbardziej zasłużonych uczonych XIX wieku. Jego życiorys i osiągnięcia stawiano młodzieży za wzór postawy badacza. Zainteresowania uczniów naukami ścisłymi umiejętnie rozwijał również dyrektor szkoły Gustav Köpp, nauczyciel matematyki i fizyki, entuzjasta eksperymentów naukowych. Nie ulega wątpliwości, że był on jednym z inspiratorów późniejszej pasji badawczej Friedricha.

Pod opieką Wundta

W roku 1875 Max Friedrich zdał egzamin maturalny i rozpoczął naukę w Królewskiej Szkole Politechnicznej w Hanowerze. Jednak techniczny profil uczelni nie spełnił jego oczekiwań. Być może również słabe zdrowie miało wpływ na podjęcie decyzji o przerwaniu tych studiów. Zimą 1876 roku Friedrich zapisał się na uniwersytet w Lipsku. Rok później przeniósł się na uniwersytet w Berlinie, a jesienią 1879 roku powrócił do Lipska.

Spośród lipskich wykładowców największy wpływ wywarł na Friedricha Wilhelm Wundt, który w owym czasie był profesorem katedry filozofii i zainicjował kolokwia psychologiczne – rodzaj praktycznych zajęć dla studentów. Były one uzupełnieniem prowadzonych przez niego wykładów z psychologii. Na przełomie lat 1879/1880 władze uczelni wyraziły zgodę na otwarcie laboratorium psychologicznego – pierwszej tego rodzaju placówki badawczej na świecie. Wkrótce stała się ona mekką uczonych z Europy i Ameryki chcących poznawać tajniki nowoczesnych eksperymentów psychologicznych. Pierwszymi badaczami, którzy korzystali ze zgromadzonej przez Wundta aparatury, byli G. Stanley Hall ze Stanów Zjednoczonych i Max Friedrich.

Friedrich prowadził badania do swojej pracy doktorskiej poświęconej pomiarowi czasu trwania apercepcji w przedstawieniach prostych i złożonych. „Apercepcja” była jednym z głównych pojęć wundtowskiej psychologii i określała pewną aktywność wewnętrzną powodującą nastawienie świadomości człowieka na odbiór danej podniety lub przeżycie określonego procesu psychicznego.

Seria pionierskich eksperymentów Friedricha polegała na pomiarze czasu reakcji na ekspozycję kolorów i obiektów. W badaniach uczestniczyli też Stanley Hall i Ernst Tischer – studenci, oraz Wundt. Ich wyniki Friedrich przedstawił i omówił w dysertacji doktorskiej, którą obronił wiosną 1881 roku. Kilka miesięcy później rozprawa (z niewielkimi zmianami) została opublikowana w prestiżowym czasopiśmie „Philosophische Studien”.

Choroba i śmierć


Wspominałem już, że dla historyków psychologii wiedza o życiorysie i karierze Maxa Friedricha kończyła się na roku 1881. Wiedzieli tylko, że wkrótce po uzyskaniu tytułu doktora wyjechał do Budziszyna i zaczął pracować jako nauczyciel szkoły średniej. Nie potrafili ustalić, co działo się z nim dalej. Otóż jeszcze w czasie studiów w Lipsku Friedrich zdał w sekcji matematyczno-przyrodniczej Królewskiej Komisji Egzaminacyjnej egzamin państwowy dla nauczycieli. We wrześniu 1880 roku został zatrudniony na etacie pró...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Sprawdź, co zyskasz, kupując prenumeratę.

Zobacz więcej

Przypisy