Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wstęp

4 listopada 2015

Skryte uprzedzenia

0 355

Możemy mieć jednocześnie dwie postawy wobec Żydów: jedną jawną, poprawną i deklarowaną w badaniach, drugą zaś utajoną, pełną uprzedzeń i wynikającą z nieświadomych negatywnych skojarzeń.

Badania dowodzą, że odsetek Polaków deklarujących niechęć wobec Żydów spadł w ciągu ostatnich 20 lat z 41 do 20 procent (A. Jasińska-Kania, „Bliscy i dalecy. Studia nad postawami wobec innych narodów, ras i grup etnicznych”). Ta zmiana niewątpliwie cieszy. Czy jednak nie jest ona powierzchowna? Może bowiem wynikać z coraz bardziej powszechnej w polskim społeczeństwie normy politycznej poprawności, która piętnuje wszelkie przejawy antysemityzmu i powstrzymuje nas przed wyrażaniem niechęci wobec Żydów. 

Pomimo ujawniania w ankietach pozytywnych postaw wobec Żydów wielu Po-laków jest w stanie przytoczyć negatywne skojarzenia z nimi związane, mówiące na przykład o ich „skąpstwie” i „chęci posiadania władzy na świecie”, o wpływie „finansjery żydowskiej” i o „żydowskim lobby”. Skojarzenia te mogą być nabywane bezwiednie w dzieciństwie. Ktoś jako dziecko mógł na przykład widzieć, że dziadek reagował wrogością, gdy słuchał
w radiu wypowiedzi na temat Żydów.

Możemy mieć jednocześnie dwie postawy wobec Żydów: jedną jawną, poprawną i deklarowaną w badaniach, drugą zaś utajoną, pełną uprzedzeń i wynikającą z nieświadomych negatywnych skojarzeń. Kiedy ujawnia się utajona postawa? Żeby odpowiedzieć na to pytanie, przeprowadziłem kilka eksperymentów. Najpierw badałem jawne i utajone postawy wobec Żydów u studentów Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. Potem studenci rozmawiali z eksperymentatorem, który był im przedstawiony jako Żyd. Następnie mieli go ocenić jako rozmówcę. Zgodnie z pozytywnymi jawnymi postawami studenci ocenili rzekomego Żyda bardzo korzystnie. Badacze dostrzegli jednak także ich niewerbalne reakcje, na przykład mruganie oczami, dystans utrzymywany podczas rozmowy. Zauważyli, że im ktoś był bardziej nieświadomie uprzedzony, tym dalej siadał od rozmówcy i częściej mrugał oczami, co jest traktowane jako przejaw doświadczania negatywnych emocji. Jak widać, utajona postawa ujawnia się w mimice, gestach czy postawie ciała, a więc w takich zachowaniach, których nie zawsze jesteśmy świadomi lub które trudno nam kontrolować.

Utajona postawa działa wtedy, gdy nie mamy okazji przywołać swojej jawnej postawy. Przykładem jest kolejne badanie, w którym wzięli udział studenci mieszkający w jednym z akademików Uniwersytetu Warszawskiego. Mieli oni ocenić obraz, którego autorem był rzekomo Żyd. Badani z pierwszej grupy mogli się zastanowić, jaka jest ich postawa wobec Żydów. Okazało się, że oceniali obraz zgodnie z tym, czy im się podobał, czy też nie. Natomiast studenci z grupy drugiej podczas oceniania wykonywali zadanie rozpraszające uwagę (liczyli od 100 do 1). Zaobserwowano, że w pierwszych sekundach oceniali obraz autorstwa Żyda niekorzystnie, zgodnie ze swoją utajoną postawą. Dopiero po upływie trzech, czterech sekund ich opinie były dużo bardziej korzystne. Eksperyment ten sugeruje, że utajone postawy działają wtedy, kiedy z jakiegoś powodu wyłączane są postawy jawne. Powodem tym może być zagrożenie dla własnej grupy, na przykład w czasie wojny. Zagrożenie działa jak zadanie rozpraszające uwagę. Wtedy tracą znacznie pozytywne jawne postawy, zasady równości i tolerancji. Zwłaszcza gdy jesteśmy w dużej grupie i nikt nie czuje się osobiście odpowiedzialny za to, co się dzieje. Taki układ czynników mógł sprzyjać pogromom w czasie wojny, również w Jedwabnem.

Oczywiście należy przeciwdziałać tworzeniu się utajonych uprzedzeń. Jednym ze sposobów może być odpowiedzialne dziennikarstwo. W styczniu tego roku ukazał się w „Rzeczpospolitej” artykuł Katarzyny Zuchowicz i Piotr Zychowicza „Trzeba ścigać autorów tekstów o »polskich obozach śmierci«”. Autorzy pisali, że mimo protestów Polski, w zachodnich mediach, szczególnie niemieckich, coraz czę...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Sprawdź, co zyskasz, kupując prenumeratę.

Zobacz więcej

Przypisy