Od niemowlaka do nastolatka. Czym jest i kiedy powstaje osobowość?

W rozumieniu potocznym do opisu osobowości drugiej osoby bez względu na wiek używamy różnych przymiotników – i tak, o kimś, kto dobrze się czuje w towarzystwie ludzi, często się z nimi spotyka, lubi inicjować rozmowę i ją podtrzymywać, powiemy, że jest towarzyski. Psycholog nazwałby go ekstrawertykiem. Dalej, o kimś, kto przykłada się do swojej pracy, wykonuje ją starannie i dokładnie oraz jest dobrze zorganizowany, powiedzielibyśmy, że jest sumienny. Takiego określenia użyłby również psycholog.

Etykietowanie, temperament i osobowość 

W kontekście osób dorastających mówimy o zbuntowanych nastolatkach, o grzecznych dziewczynkach i niegrzecznych chłopcach, o „mądralińskich” uczniach i klasowych „śmieszkach” – moglibyśmy długo tak wymieniać. Wszystkie te określenia wystarczają, żeby móc bez głębszej analizy zdefiniować na własne potrzeby, jaki jest konkretny nastolatek. Sprawdźmy teraz, co na temat osobowości mówi psychologia i czy społeczna intuicja pozwalająca w szybki sposób określić osobowość drugiej osoby znajduje odzwierciedlenie w podejściu akademickim.
Zajrzyjmy na moment do żłobka. Przyglądamy się jednemu z dzieci przez kilka tygodni i widzimy, że szybko raczkuje, energicznie wymachuje rękami i wydaje się mieć dużo siły. Podobnej obserwacji poddajemy kolejne dziecko, które już nie jest tak energiczne i silne. Sporo czasu spędza w jednym miejscu, obserwując otoczenie. Raczkuje sobie bez pośpiechu, sięgając po zabawkę. Nie wykonuje gwałtownych ruchów, ogólnie wydaje się delikatniejszym i spokojniejszym dzieckiem od pierwszego.
Czy to, co obserwujemy u tych maluszków, to już osobowość? Otóż nie. To temperament, czyli biologiczny „system operacyjny”, z którym dziecko przychodzi na świat. Typowe cechy temperamentu, które rodzic może dostrzec u swojej pociechy, ale również u siebie (wrodzony temperament może ulec pewnym modyfikacjom na przestrzeni życia, ale jego rdzeń pozostaje niezmienny), to między innymi wrażliwość sensoryczna i wytrzymałość. Na bazie temperamentu powstanie i rozwinie się osobowość naszego dziecka.
A osobowość? Osobowość to względnie stały sposób myślenia, przeżywania emocji oraz zachowania. Dzięki niej nasz wewnętrzny świat oraz to, jak się zachowujemy, są do pewnego stopnia przewidywalne. Na podstawie obserwacji tych powtarzalnych wzorców wyciągamy wnioski na temat tego, jaki jest drugi człowiek – jaka jest jego osobowość.

Formowanie się osobowości

Formowanie osobowości tak naprawdę zaczyna się już w okresie niemowlęcym. Noworodek nie posiada jeszcze umiejętności intencjonalnego komunikowania się, nie ma wspomnień ani świadomości siebie, a mimo to osobowość już się rozwija. W tym okresie podstawowe znaczenie ma przywiązanie do opiekunów (jakość opieki nad maluszkiem) i powstające na jego bazie f...