Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wstęp

4 listopada 2015

KŁOPOTLIWY PRZYWILEJ WOLNOŚCI

0 221

Wizyta w zachodnioeuropejskim supermarkecie pod koniec lat 60. minionego wieku przekonała mnie, że ser nie dzieli się na biały i żółty, kawa na zbożową i czarną, a życie na Zachodzie pełne jest udręki dokonywania ustawicznych wyborów. Kolejne doświadczenia uczyły mnie, że sztuka dokonywania wyborów nie jest łatwa. Wymaga pewnej staranności i niemałej wiedzy. Z niejakim zdumieniem przyjąłem informację, że wedle przepisów stanu Pensylwania w puszce z kurczakiem powinno być przynajmniej 15 proc. kurczaka, zaś reszta może już być „kurczakopodobna”. Zgroza ogrania, ileż trzeba wiedzieć, aby dokonywać świadomych wyborów. W obronie wykluczonych z królestwa wolności występuje KAZIMIERZ W. FRIESKE.

Tymczasem nie jest wykluczone, że łatwo wpadamy w ręce przekupniów, którzy przed świątynią masowej konsumpcji rozwijają swoje pozłotki, kusząc nas kolorowymi opakowaniami czy rzekomo autentycznymi zeznaniami kobiety o tym, jak wyglądała przed i jak wygląda po. A przecież znakomita, w każdym razie przekraczająca połowę dorosłej populacji, część Polaków nie potrafi ze zrozumieniem przeczytać kolumny sportowej w gazecie, rozeznać się w rozkładzie jazdy autobusu, nie mówiąc już o wchłonięciu w siebie skomplikowanej wiedzy o tym, jak zażywać rozmaite pigułki, coraz częściej dostępne bez recepty. Jak zatem mają się oni poruszać w świecie konsumpcyjnych wyborów?

W latach 70. socjologowie z Birmingham przekonali się, że – nie wiedzieć czemu – drugie lub trzecie pokolenie imigrantów z resztek imperium, tj. z Indii czy z Pakistanu, żyje marniej aniżeli rdzenni Anglicy – choć jedni i drudzy pracują w tych samych hutach i otrzymują podobne wynagrodzenie. Okazało się, że zagadka jest stosunkowo łatwa do rozwiązania: ci pierwsi nie mieli nawyków i umiejętności kalkulowania, czy bardziej opłaca się robić zakupy w sklepiku na rogu, choć jest tam drożej, czy też lepiej pojechać do supermarketu na obrzeżach miasta, ponosząc koszty benzyny. Dzieci i wnuki imigrantów nie miały również nawyku pracowitego studiowania ogłoszeń o przecenach i kalkulowania relacji między subiektywną użytecznością nabywanych dóbr i ich ceną. W rezultacie jedni płacili za zaspokajanie swoich potrzeb konsumpcyjnych znacznie więcej niż drudzy czy – mówiąc inaczej – mogli za te same pieniądze kupić mniej.

Żyjemy więc w morzu publicznej, łatwo dostępnej informacji, ale trzeba umieć z niej korzystać. Zaczyna pojawiać się nowy wymiar społecznych nierówności, którym trudno przeciwdziałać i nie bardzo wiadomo, jak się z nimi uporać. W nowoczesnych społeczeństwach gwarantuje się ich członkom te same prawa – ludzkie, polityczne czy socjalne. Okazuje się jednak, że niewiele z tego wynika, bo korzystanie z tych praw wymaga takich czy innych nawyków, stosownych umiejętności i odpowiedniej wiedzy. Socjologowie i ekonomiści (np. niedawno Tony Atkinson) wskazywali wielokrotnie na tzw. take-up issue, czyli fakt, że wielu ludzi z różnych powodów – braku wiedzy, swoistego poczucia godności, braku odpowiednich nawyków – nie korzysta z tego, co im się należy. Na tej prostej i dość powszechnie znanej prawidłowości korzystają ci, którzy – chcąc zmniejszyć wydatki socjalne – nalegają, by wypłacać je tylko wtedy, gdy osoba uprawniona zgłosi odpowiednie roszczenie. I tu znowu pojawia się konieczność kalkulowania, czy wartość świadczenia warta jest wysiłku, jaki trzeba włożyć w uzasadnienie roszczenia.

Idąc nieco dalej, okazuje się, że możemy dojść do nader ryzykownych, ba – niemiłych wniosków. Jeśli w społeczeństwie ceni się cnoty erytokratyczne, jeśli na dodatek zdamy sobie sprawę z tego, że społeczna partycypacja wymaga od nas nieustannego wysiłku poznawczego (bo trzeba choćby wstępnie rozeznać się w cnotach kandydata, na którego chcemy głosować, trzeba przeczytać etykietkę na wspomnianej puszcze z kurczakiem bądź wiedzieć, jak napisać pozew skierowany przeciwko sąsiadowi, który nieustannie paskudzi nasze wycieraczki) i jeśli przy tym uświadomimy sobie, że cnoty te są z natury rzeczy rozłożone w populacji nierówno – to łatwo zrozumiemy, iż powszechna i pełna partycypacja jest wyłącznie iluzją, a merytokratyczne elity z konieczności urządzają życie „masom”.

Prosty przykład: palenie tytoniu tępi się przepisami zakazującymi palenia. Ale nie jest tak, że to prosta konsekwencja ludzkich preferencji. Przeciwnie – palenie, mało popularne wśród wyedukowanych yuppies, to nadal powszechny zwyczaj wśród ludzi z niższych pięter struktury społecznej. To, że jest ich więcej i w demokratycznym społeczeństwie ich wybory powinny się wobec tego liczyć, nie ma żadnego znaczenia. Nie ma też żadnego znaczenia dla sposobu, w jaki urządzone jest nasze życie, fakt, że większość społeczeństwa polskiego systematycznie deklaruje poparcie dla kary śmierci. Wiemy z analizy badań opinii publicznej, że zwykle są to ludzie zarabiający stosunkowo mało, marnie wykształceni, mieszkający na wsi i w małych miastach, wykonujący proste prace niewymagające większych kwalifikacji zawodowych. Cóż z tego, że właśnie z takich ludzi składa się przede wszystkim polskie społeczeństwo? Demokracja nie powinna oznaczać populizmu – mówią w takich sytuacjach zdegustowani merytokraci, gotowi do wytaczania subtelnych racji merytorycznych i aksjologicznych. Ale przecież większość rodaków w ogóle nie rozumie sensu tych argumentów, nawet jeśli są one trafne.

Charles Murray w książce „The Bell’s Curve”, napisanej razem z Richardem Herrnsteinem (nieżyjącym już psychologiem z Harvardu), w przekonujący sposób uzasadnia tezę, wedle której nacisk na cnoty merytokratyczne morduje intuicyjne rozumienie demokracji i prowadzi do jej przekształcenia w rządy zautonomizowanej, niewrażliwej na „głos ludu” cognitive elite. Rzecz w tym, że – sądząc po oblężeniu wyższych uczelni – bardzo wielu młodych ludzi gotowych jest do znacznych wyrzeczeń, aby się do tej elity wcisnąć. A może się to udać tylko niewielu. To oznacza narastanie pokładów społecznego niezadowolenia i niemiłego poczucia, że inwestycja edukacyjna okazała się niekoniecznie najlepsza – może lepiej kupić sobie składany...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Sprawdź, co zyskasz, kupując prenumeratę.

Zobacz więcej

Przypisy