Żyjemy w świecie, który nieustannie zachęca nas do przekraczania granic. Mamy wychodzić ze strefy komfortu, mierzyć wysoko, nie poddawać się, walczyć do końca. Być bardziej wytrzymali, bardziej produktywni, bardziej skuteczni. A kiedy pojawiają się trudności, słyszymy, że trzeba zacisnąć zęby i iść dalej.
POLECAMY
Rzadziej ktoś mówi nam coś zupełnie innego - nie każda granica jest po to, żeby ją przekraczać, niektóre granice istnieją po to, żeby nas chronić.
Coraz częściej zastanawiam się, czy jedną z najważniejszych ludzkich umiejętności nie jest właśnie zdolność rozpoznania momentu, w którym należy się zatrzymać. Nie dlatego, że zabrakło nam siły, odwagi czy ambicji. Dlatego, że dalsza droga zaczyna kosztować więcej, niż jesteśmy gotowi za nią zapłacić.
Bo czy determinacja zawsze jest zaletą? Czy wytrwałość pozostaje wartością niezależnie od okoliczności? I czy zwycięstwo nadal jest sukcesem, jeżeli jego cena okazuje się zbyt wysoka?
Do tych pytań skłoniła mnie historia, która wydarzyła się we wrześniu 2026 roku podczas zawodów HYROX w Pekinie.
Australijska zawodniczka Joanna Wietrzyk kontynuowała rywalizację pomimo nagłego incydentu fizjologicznego, w wyniku którego utraciła kontrolę nad funkcjami jelitowymi. Nie przerwała startu. Dotarła do mety i wygrała.
Sytuacja wywołała dyskusję o granicach sportowej determinacji, bezpieczeństwie i odpowiedzialności wobec pozostałych uczestników. Organizatorzy przyznali, że powinni byli zareagować wcześniej, i zapowiedzieli zmiany zasad. Kilka dni później sama zawodniczka publicznie przeprosiła, przyznając, że z perspektywy czasu powinna była zejść z trasy. Wycofała się również z rywalizacji, rezygnując ze zdobytych punktów (Reuters, 2026; Cox, 2026).
Nie jest moim celem ocenianie tej zawodniczki. Nie wiemy, co dokładnie działo się w jej głowie w tamtym momencie, jakie emocje jej towarzyszyły ani jak postrzegała własną sytuację. Nagły incydent fizjologiczny nie odbiera człowiekowi godności i nie powinien stawać się powodem publicznego zawstydzania.
Interesuje mnie jednak coś innego. Nie samo zwycięstwo, lecz moment późniejszej refleksji. Chwila, w której osoba przyzwyczajona do pokonywania trudności potrafi przyznać, że tym razem należało postąpić inaczej.
I właśnie tutaj pojawia się chcę postawić pytanie, które wykracza daleko poza sport.
Dlaczego czasami łatwiej jest nam przekroczyć własną granicę, niż ją uszanować?
Nie każda granica jest przeszkodą
Przyzwyczailiśmy się myśleć o granicach jak o czymś, co ogranicza nasze możliwości. Granica oznacza przecież, że czegoś jeszcze nie potrafimy, czegoś się obawiamy albo na coś nie jesteśmy gotowi. Wiele takich granic rzeczywiście warto przekraczać.
Granica komfortu może oddzielać nas od nowych doświadczeń. Granica dotychczasowych umiejętności — od rozwoju. Granica lęku przed nieznanym — od decyzji, która otworzy przed nami zupełnie nowe możliwości.
Istnieją jednak inne granice. Granice zdrowia, bezpieczeństwa, odpowiedzialności wobec innych ludzi. Granice naszych wartości, których przekroczenie nie musi prowadzić do rozwoju. Czasami prowadzi do utraty czegoś znacznie ważniejszego.
Problem nie polega więc na samym przekraczaniu granic. Zaczyna się wtedy, kiedy przestajemy rozróżniać, które z nich warto przekraczać, a których powinniśmy bronić.
Psychologia motywacji od lat dostarcza przekonujących dowodów na znaczenie ambitnych celów. Locke i Latham (2002), rozwijając teorię wyznaczania celów, wykazali, że konkretne i wymagające cele mogą zwiększać wysiłek, koncentrację oraz wytrwałość.
Nie jest to jednak równoznaczne z twierdzeniem, że im większa determinacja, tym lepiej.
Ordóñez i współpracownicy (2009) zwrócili uwagę na mniej oczywistą stronę silnej orientacji na wyniki. Nadmierna koncentracja na realizacji celu może prowadzić do zawężenia uwagi, pomijania innych ważnych aspektów sytuacji, podejmowania nadmiernego ryzyka, a niekiedy także do zachowań sprzecznych z przyjętymi zasadami.
To interesujący paradoks. Mechanizm, który pomaga nam osiągać ponadprzeciętne rezultaty, w określonych okolicznościach może jednocześnie utrudniać rozpoznanie momentu, w którym należałoby się zatrzymać. Nie dlatego, że ambicja jest czymś złym, lecz dlatego, że nawet wartościowy cel nie powinien zwalniać nas z myślenia o konsekwencjach.
Kiedy cel zaczyna rządzić człowiekiem
Początkowo wszystko wydaje się rozsądne - wyznaczamy cel, wiemy, czego chcemy, jesteśmy gotowi poświęcić czas, energię, część wygód, akceptujemy wysiłek, bo przecież nic naprawdę wartościowego nie przychodzi bez pracy.
Z czasem jednak na szali zaczynają pojawiać się kolejne rzeczy.
Najpierw jeden wolny wieczór, później weekend, następnie sen, odpoczynek, relacje z bliskimi, zdrowie. Czasami również własne zasady, które jeszcze niedawno wydawały się nienaruszalne.
Mówimy sobie: „Jeszcze trochę. Jeszcze tylko ten jeden projekt. Jeszcze ten jeden awans. Jeszcze jeden wysiłek i wreszcie będzie można odpocząć”.
Tyle że ten moment często nie nadchodzi.
Zamiast niego pojawia się następny cel, kolejne oczekiwanie i przekonanie, że teraz nie można już odpuścić. Dlaczego?
Jednego z wyjaśnień dostarcza psychologia podejmowania decyzji. Arkes i Blumer (1985) opisali efekt kosztów utopionych (sunk cost effect), który polega na zwiększonej skłonności do kontynuowania przedsięwzięcia, kiedy zainwestowaliśmy już w nie znaczną ilość czasu, pieniędzy lub wysiłku.
W praktyce oznacza to, że im więcej poświęciliśmy, tym trudniej przychodzi nam rezygnacja.
Nie chcemy przecież uznać, że wcześniejsza inwestycja mogła nie przynieść oczekiwanych korzyści. Nie chcemy poczuć, że zmarnowaliśmy czas. Obawiamy się również tego, jak nasza decyzja zostanie oceniona przez innych. I tak zaczynamy kontynuować nie dlatego, że cel nadal jest dla nas ważny, ale dlatego, że zbyt wiele już poświęciliśmy, żeby się wycofać.
To moment, w którym warto zadać sobie niewygodne pytanie:
Czy nadal dążę do tego celu dlatego, że naprawdę tego chcę, czy dlatego, że nie potrafię już z niego zrezygnować?
Nie ma nic złego w wytrwałości, jednak problem pojawia się wtedy, gdy przestaje być świadomym wyborem.
Zatrzymanie się nie jest przeciwieństwem determinacji
Słowa „stop”, „rezygnacja” czy „wycofanie się” nie mają dobrej reputacji w kulturze sukcesu. Kojarzą się z porażką, słabością, brakiem charakteru. Podziwiamy tych, którzy nie odpuszczają. Znacznie rzadziej doceniamy ludzi, którzy potrafią powiedzieć: „To już nie jest dla mnie właściwa droga”.
Tymczasem psychologia samoregulacji pokazuje, że zdolność rezygnacji z określonego celu może być ważnym elementem adaptacyjnego funkcjonowania człowieka.
Wrosch i współpracownicy (2003) wykazali, że umiejętność wycofania zaangażowania z celów, które stały się nieosiągalne, oraz skierowania wysiłku ku nowym, znaczącym celom może wiązać się z wyższym dobrostanem psychicznym.
Nie oznacza to oczywiście, że powinniśmy rezygnować, kiedy tylko pojawiają się trudności. Istnieje przecież ogromna różnica między chwilowym dyskomfortem a sytuacją, w której kontynuowanie działania prowadzi do poważnych, nieakceptowalnych konsekwencji.
Możemy przezwyciężać zmęczenie, uczyć się radzić sobie z niepewnością, próbować ponownie po niepowodzeniu. Ale powinniśmy także umieć dostrzec moment, w którym dalsza walka przestaje nam służyć.
Być może więc dojrzała determinacja nie polega na tym, żeby nigdy nie rezygnować. Polega na umiejętności rozpoznania, kiedy warto walczyć dalej, kiedy należy zmienić sposób działania, a kiedy trzeba odejść. Zatrzymanie się może wówczas oznaczać nie brak siły, lecz zdolność do samoregulacji.
Sport ma metę. W życiu zawodowym meta ciągle się przesuwa
W sporcie granice ludzkiego organizmu bywają widoczne w sposób dramatyczny. Ciało może odmówić współpracy, pojawiają się zaburzenia koordynacji, wyczerpanie lub inne sygnały, których nie da się łatwo zignorować. Warto jednak pamiętać, że sama zdolność do kontynuowania wysiłku nie przesądza o jego bezpieczeństwie.
Hockey (1997) wskazywał w swoim modelu kompensacyjnej kontroli działania, że człowiek może przez pewien czas utrzymywać wysoką wydajność pomimo stresu i znacznego obciążenia. Odbywa się to jednak niekiedy kosztem dodatkowego wysiłku i zwiększonego obciążenia psychofizjologicznego. Innymi słowy, możemy nadal dobrze funkcjonować, a jednocześnie płacić za to coraz wyższą cenę. Właśnie to wydaje mi się szczególnie niepokojące w odniesieniu do życia zawodowego.
W pracy granica rzadko pojawia się tak wyraźnie jak na trasie sportowej.
Czasami zaczyna się od zmęczenia, które nie ustępuje po weekendzie. Od kolejnej nocy zbyt krótkiego snu. Od trudności z koncentracją, drażliwości, bólu głowy czy poczucia, że nawet podczas urlopu nie potrafimy przestać myśleć o obowiązkach.
Czasami od telefonu sprawdzanego podczas kolacji albo laptopa otwieranego późnym wieczorem, choć obiecywaliśmy sobie, że dzisiaj już nie będziemy pracować.
Nie są to oczywiście objawy, które same w sobie pozwalają rozpoznać wypalenie zawodowe. Mogą jednak skłaniać do przyjrzenia się długotrwałemu obciążeniu i sposobowi funkcjonowania w pracy.
Maslach i Leiter (2016) podkreślają, że wypalenia zawodowego nie można wyjaśniać wyłącznie indywidualnymi cechami pracownika. Znaczenie mają również warunki pracy, wymagania organizacyjne oraz relacja między człowiekiem a środowiskiem zawodowym.
To ważne, ponieważ zbyt łatwo przyjmujemy, że jeśli ktoś nie radzi sobie z przeciążeniem, powinien po prostu lepiej zarządzać czasem, zwiększyć odporność psychiczną albo nauczyć się skuteczniej organizować pracę.
A może czasami problem nie leży w człowieku? Może należy go szukać w systemie, który stale podnosi oczekiwania i nie pozostawia przestrzeni na regenerację?
Sportowiec przynajmniej wie, gdzie znajduje się meta. W życiu zawodowym meta często się przesuwa. Po jednym awansie pojawia się kolejny. Po sukcesie projektu — następny projekt. Po osiągnięciu określonego wyniku — wyższy cel. Po jednej publikacji naukowej — oczekiwanie kolejnej.
Nawet gdy osiągamy to, do czego dążyliśmy przez długi czas, satysfakcja bywa krótkotrwała. Bardzo szybko zaczynamy patrzeć w stronę następnego zadania.
W rezultacie można przez wiele lat odnosić sukcesy i jednocześnie coraz rzadziej doświadczać poczucia, że jest się we właściwym miejscu.
Czy to nadal mój wybór?
W tym miejscu pojawia się kwestia, którą uważam za niezwykle istotną: autonomia.
Ryan i Deci (2000), rozwijając teorię autodeterminacji, wskazują na znaczenie autonomii, kompetencji i relacyjności dla ludzkiej motywacji oraz dobrostanu.
Z tej perspektywy istotne jest nie tylko to, do czego dążymy, ale również dlaczego to robimy.
Czy realizujemy cel, ponieważ rzeczywiście uznajemy go za wartościowy? Czy może dlatego, że boimy się zawieść innych, utracić uznanie, pozycję zawodową albo dotychczasowy obraz samych siebie?
Myślę, że to rozróżnienie ma szczególne znaczenie w świecie organizacji i przywództwa.
Przez lata uczymy ludzi wyznaczania ambitnych celów, pokonywania ograniczeń i zwiększania efektywności. Rozwijamy kompetencje przywódcze, odporność psychiczną, umiejętność działania pod presją.
Znacznie mniej uwagi poświęcamy temu, czy człowiek nadal potrafi rozpoznać własne granice i otwarcie o nich mówić. Trudno oczekiwać odpowiedzialnych decyzji od pracowników, jeżeli kultura organizacyjna premiuje nieustanną dyspozycyjność, poświęcenie i gotowość do pracy bez względu na koszty. Nie wystarczy mówić ludziom, że powinni dbać o dobrostan, jeżeli jednocześnie nagradzamy tych, którzy najczęściej z niego rezygnują. Nie wystarczy zachęcać do otwartego komunikowania przeciążenia, jeśli osoba prosząca o wsparcie zaczyna być postrzegana jako mniej zaangażowana.
To właśnie tutaj indywidualna odpowiedzialność spotyka się z odpowiedzialnością organizacji. Powinniśmy umieć rozpoznawać własne granice, zaś liderzy również powinni tworzyć warunki, w których ich respektowanie nie wymaga szczególnej odwagi.
Być może miarą dobrego przywództwa nie jest wyłącznie zdolność mobilizowania ludzi do osiągania coraz lepszych wyników. W mojej ocenie jest nią również umiejętność dostrzeżenia momentu, w którym dalsze zwiększanie wymagań przestaje być rozwojem, a zaczyna prowadzić do przeciążenia.
Jak rozpoznać moment, w którym należy powiedzieć „stop”?
Nie sądzę, aby istniała jedna granica właściwa dla wszystkich ludzi i wszystkich sytuacji. To, co dla jednej osoby jest naturalnym wysiłkiem, dla innej może oznaczać poważne obciążenie. Nasze zasoby, możliwości, wartości i okoliczności życiowe są różne.
Dlatego zamiast szukać uniwersalnej odpowiedzi, warto od czasu do czasu zadać sobie kilka pytań.
Czy osiągnięcie tego celu zaczyna kosztować mnie zdrowie?
Czy wymaga zachowania sprzecznego z moimi wartościami?
Czy cenę mojego sukcesu zaczynają płacić inni ludzie?
Czy nadal wiem, dlaczego właściwie tego chcę?
Czy kontynuuję dlatego, że cel jest dla mnie ważny, czy dlatego, że zbyt wiele już w niego zainwestowałem?
I być może najważniejsze:
Gdybym dzisiaj zaczynał od początku, wiedząc wszystko to, co wiem teraz, czy nadal wybrałbym tę samą drogę?
To pytanie potrafi zmienić perspektywę, Nie dlatego, że zawsze prowadzi do rezygnacji. Czasami wręcz przeciwnie — pozwala upewnić się, że mimo trudności nadal chcemy iść dalej. Bywa również tak, że odpowiedź brzmi „nie”, wówczas warto się zatrzymać - nie zawsze po to, żeby definitywnie zrezygnować. Czasami wystarczy zmienić tempo, sposób działania, zakres odpowiedzialności albo termin realizacji celu. Czasami trzeba poprosić o pomoc. Innym razem przyznać, że coś, co było dla nas ważne kilka lat temu, dzisiaj nie musi już mieć tej samej wartości.
Zmiana decyzji nie unieważnia wcześniejszego wysiłku. Podobnie jak rezygnacja z jednego celu nie oznacza rezygnacji z ambicji. Można przestać podążać określoną drogą, nie tracąc szacunku do siebie i do pracy, którą już wykonaliśmy. Największym problemem nie jest bowiem to, że czasami rezygnujemy. Problemem jest sytuacja, w której nie potrafimy już zrezygnować, nawet wtedy, gdy rozumiemy, że dalsze działanie nam szkodzi.
Ile więc jest warte zwycięstwo?
Wracam myślami do historii Joanny Wietrzyk. Można patrzeć na nią wyłącznie przez pryzmat kontrowersyjnego wydarzenia sportowego. Można dyskutować o zasadach, reakcji organizatorów, bezpieczeństwie i odpowiedzialności. Ale można także dostrzec w niej pytanie, które dotyczy znacznie większej liczby ludzi, niż mogłoby się wydawać.
Czy potrafimy przyznać, że nie każda decyzja prowadząca do zwycięstwa była dobrą decyzją?
Czy umiemy ocenić sukces nie tylko przez pryzmat wyniku, lecz również sposobu jego osiągnięcia?
Czy jesteśmy gotowi zaakceptować, że człowiek może mieć prawo do zmiany decyzji, nawet jeśli wcześniej zainwestował w swój cel ogromny wysiłek?
Coraz bardziej przekonuje mnie myśl, że nie powinniśmy pytać wyłącznie: „Czy osiągnąłem cel?”.
Warto również zapytać: „Kim jestem po jego osiągnięciu?”.
Co zostało z mojego zdrowia, relacji i czasu dla bliskich?
Czy nadal szanuję sposób, w jaki dotarłem do mety?
Czy ludzie, którzy byli obok mnie, również nie zapłacili za ten sukces zbyt wysokiej ceny?
Czy patrząc wstecz, naprawdę mogę powiedzieć, że było warto?
Nie chodzi o to, aby przestać być ambitnym. Nie chodzi o pochwałę bierności, rezygnacji czy unikania trudności.
Przeciwnie. Wytrwałość pozostaje jedną z tych cech, dzięki którym człowiek potrafi dokonywać rzeczy wyjątkowych, ale nawet największa determinacja potrzebuje granic.
Bez nich łatwo pomylić odwagę z niepotrzebnym ryzykiem, zaangażowanie z przeciążeniem, a konsekwencję z niezdolnością do zmiany decyzji.
Nie każda meta, do której potrafimy dotrzeć, jest metą, do której powinniśmy dotrzeć i nie każda przeszkoda wymaga pokonania. Podobnie jak nie każda granica jest wyzwaniem i nie każde „stop” oznacza porażkę.
Czasami największą odwagą jest właśnie zatrzymanie się. Spojrzenie na cel, na drogę, którą już przeszliśmy, i na cenę, jaką mielibyśmy zapłacić za dalszy wysiłek.
A potem spokojne powiedzenie:
„Mógłbym pójść dalej. Ale nie wszystko, co mogę zrobić, powinienem zrobić”.
Być może właśnie w tym miejscu przebiega prawdziwa granica determinacji.
Nie tam, gdzie nie możemy już iść dalej.
Ale tam, gdzie nadal możemy — i potrafimy świadomie zdecydować, że nie powinniśmy.
dr Barbara Grześ, dziekan Wydziału Przedsiębiorczości i Innowacji w Warszawie Uniwersytetu WSB Merito w Poznaniu
Doktor nauk społecznych, autorka licznych publikacji. Specjalizuje się w zwinności organizacyjnej, kapitale ludzkim, kulturze organizacyjnej, zespołach rozproszonych, przywództwie i sustainability. Menedżer z ponad 25-letnim doświadczeniem w finansach i edukacji. Coach, mentor, change manager. Prowadzi projekty krajowe i międzynarodowe w roli project managera, trenera i konsultanta. Ukończyła studia doktoranckie oraz Executive MBA. Posiada certyfikacje: Mentor i Coach Kryzysowy Biznesu PTIK, AgilePM®, Facylitator™ i DTMethod® APMG International, jest coachem metodyki STRUCTOGRAM.
Literatura
Arkes, H. R., & Blumer, C. (1985). The psychology of sunk cost. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 35(1), 124–140. https://doi.org/10.1016/0749-5978(85)90049-4
Cox, A. (2026, September 18). Australian HYROX athlete Joanna Wietrzyk apologises for soiling herself mid-race. ABC News. https://www.abc.net.au/news/2026-09-18/soiled-hyrox-athlete-joanna-wietrzyk-apologises-withdraws/107166578
Hockey, G. R. J. (1997). Compensatory control in the regulation of human performance under stress and high workload: A cognitive-energetical framework. Biological Psychology, 45(1–3), 73–93. https://doi.org/10.1016/S0301-0511(96)05223-4
Locke, E. A., & Latham, G. P. (2002). Building a practically useful theory of goal setting and task motivation: A 35-year odyssey. American Psychologist, 57(9), 705–717. https://doi.org/10.1037/0003-066X.57.9.705
Maslach, C., & Leiter, M. P. (2016). Understanding the burnout experience: Recent research and its implications for psychiatry. World Psychiatry, 15(2), 103–111. https://doi.org/10.1002/wps.20311
Ordóñez, L. D., Schweitzer, M. E., Galinsky, A. D., & Bazerman, M. H. (2009). Goals gone wild: The systematic side effects of overprescribing goal setting. Academy of Management Perspectives, 23(1), 6–16. https://doi.org/10.5465/AMP.2009.37007999
Reuters. (2026, September 15). Hyrox changes rules after athlete soiled herself in competition. https://www.reuters.com/sports/hyrox-changes-rules-after-athlete-soiled-herself-competition-2026-09-15/
Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78. https://doi.org/10.1037/0003-066X.55.1.68
Wrosch, C., Scheier, M. F., Miller, G. E., Schulz, R., & Carver, C. S. (2003). Adaptive self-regulation of unattainable goals: Goal disengagement, goal reengagement, and subjective well-being. Personality and Social Psychology Bulletin, 29(12), 1494–1508. https://doi.org/10.1177/0146167203256921
