Dołącz do czytelników
Brak wyników

Psychologia i życie

20 kwietnia 2022

NR 5 (Maj 2022)

Czy znasz swój typ umysłu?

0 177

Nasz umysł chadza różnymi drogami, różnymi sposobami docieramy do celu. Warto poznać swój styl poznawczy i typ umysłu, by wiedzieć, jakie są nasze preferencje, a co może nam sprawić trudność.

Człowiek to styl – pisał Antoine de Saint-Exupéry. Lecz czym jest styl? Termin ten znamy z wielu dziedzin: literatury, malarstwa, muzyki czy mody. Należy też do pojęć psychologii różnic indywidualnych. Ogólnie biorąc, oznacza zasadę kompozycji łączącą zbiór elementów lub czynności, dzięki czemu ma on jakąś wyróżniającą go formę, widoczną w dziełach wybitnych twórców i świadczącą o ich niepowtarzalnym stylu.

Pokaż mi swój stilus 

Termin styl wywodzi się z łacińskiego stilus, oznaczającego rodzaj rylca, którym pisano na glinianych lub woskowanych tabliczkach. Podobno w Rzymie znane było powiedzenie: pokaż mi swój stilus, a powiem ci, kim jesteś. Jeden koniec rylca – zaostrzony – służył do pisania, drugi – zaokrąglony – do korygowania błędów. Nasze style poznania i działania też mają widoczną dominantę i mniej widoczne kompensacje, czyli ukryte, nieświadome tendencje. 
Style poznawcze obejmują różnice indywidualne w sposobach przetwarzania informacji na różnych poziomach systemu poznawczego. W metaforycznym sensie są to różne drogi czy sposoby prowadzące do rezultatów końcowych. Wyrażają się różnym tempem pracy i poziomem sprawności, a także innymi błędami. Wyznaczone są przez różnice w organizacji procesów neuronalnych. 
Style determinują różnice w naszych preferencjach i awersjach poznawczych, sposobach uczenia się, myślenia, działania, komunikowania się, formułowania ocen, szacowania ryzyka i podejmowania decyzji. W badaniu stylów najczęściej koncentrowano się na dominujących preferencjach, pomijając problem różnic w zakresie awersji. Awersje trudniej jest badać, ponieważ dość często są skrywane. Ktoś, kto nie lubi poezji i wyrafinowanych metafor, może sobie nie zdawać sprawy, że wynika to z jego nastawienia na konkretność i percepcyjną namacalność. A osoba ukierunkowana na działania zapewne nie znosi rozważań teoretycznych, uważa je za stratę czasu.

POLECAMY

Zależni od pola

Jednym z podstawowych stylów poznawczych jest zależność versus niezależność od pola percepcyjnego. Został on odkryty i opisany przez Hermana Witkina, pioniera w tej dziedzinie badań, który połączył ogólne prawa psychologii postaci z różnicami indywidualnymi w przebiegu percepcji i skonstruował test figur zamaskowanych w tle. Osoba badana przez krótki czas zapoznaje się z prostym wzorcem, a następnie szuka go w złożonym polu percepcyjnym. Niektórzy potrafią go znaleźć szybko, inni – zależni od pola – mają trudności ze wskazaniem figur ukrytych w tle. Wykonanie tego stosunkowo prostego zadania zależy od interakcji kilku mechanizmów neuronalnych, które tworzą złożony system, obejmujący: procesy przeszukiwania pola percepcyjnego, giętkość bądź sztywność procesów uwagi, kodowanie i interferencję między różnymi kodami, kontrolę przebiegu percepcji oraz dostęp do pamięci trwałej.
Wynik w teście Witkina wskazuje na ogólniejszy styl poznawczego przetwarzania, wyrażający się zależnością vs niezależnością od pola informacji. Jeden jego biegun oznacza poznawczą bierność, sztywność i trudność oderwania się od błędnie dostrzeżonego wzorca. U takich osób mechanizm przełączania się z figury na tło nie działa sprawnie. Podstawą neuronalną tej sztywności poznawczej jest trudność w integrowaniu procesów sekwencyjnych, pozwalających na przetwarzanie krok po kroku, i procesów przetwarzania równoczesnego, decydujących o odkryciu figury na tle. Z kolei drugi biegun, czyli niezależność od pola, wynika ze skutecznego zintegrowania tych procesów. A zatem osoby niezależne od pola, szukając figury w tle, uruchamiają (niemal) cały umysł. 
Witkin twierdził, że z opisanymi przez niego stylami percepcji wiążą się różne formy zaburzeń adaptacji. Na przykład silna zależność od pola łączy się z nadmiernym uleganiem wpływom otoczenia i trudnością w abstrahowaniu. W Polsce Hanna Bednarek w badaniach pilotów ujawniła, że ci bardziej zależni od pola częściej ulegali złudzeniom percepcyjnym.

Tyle stylów

Oprócz zależności od pola w literaturze psychologicznej opisano kilka innych stylów poznawczych. W badaniu pamięci wykryto styl obejmujący dwa bieguny: zaostrzanie bądź wygładzanie śladów pamięciowych; dotyczą one tego, jak szybko powstają zniekształcenia w śladach pamięciowych. Wszyscy zapominamy, ale w diagnozie tego stylu ważne jest, w jaki sposób zapominamy i jak kompensujemy luki. Małe zniekształcenia sprzyjają zapamiętaniu na długo informacji z niewielkimi zniekształceniami. Z kolei duże zniekształcenia śladów pamięciowych powodują zacieranie się różnic, wskutek czego informacja początkowa może się całkowicie zmienić. Pytanie, z jaką dokładnością pamiętamy na przykład liczbę π, z iloma cyframi po przecinku? 
Różnice w stylach pamięci wiążą się z ogólniejszą tendencją do zniekształcania doświadczenia, a nawet do zmyślania, czyli konfabulacji. Wiązać się z tym może zjawisko apofenii, gdy badani dostrzegają związki, ukryte znaczenia i wzory nawet w przypadkowych, nic nieznaczących zdarzeniach.
Wśród opisanych stylów myślenia pojęciowego kluczowe okazały się dwa: szerokość (rozpiętość) kategorii pojęciowych oraz zakres ekwiwalentności pojęciowej (czyli liczba spontanicznie tworzonych kategorii). Oba charakteryzują wejście do systemu poznawczego. Duża liczba spontanicznie tworzonych kategorii świadczy o trudnościach w uogólnianiu, w efekcie osoba koncentruje się na różnicach i brak jej postawy abstrakcyjnej. Mała liczba kategorii wskazuje na łatwość abstrahowania i redukowania informacji. Z kolei bieguny stylu szerokości kategorii, opisanego przez Thomasa Pettigrew, dotyczą różnic w sposobach formułowania ocen i podejmowania decyzji. Każdy widział trąbę słonia. Z ilu się ona składa segmentów? Nie znamy odpowiedzi, ale w jakim przedziale, naszym zdaniem, się ona mieści? Szerokość tego przedziału określa nasz styl formułowania ocen. Nawiasem mówiąc, przeciętna liczba segmentów trąby słonia wynosi aż 60 tysięcy. 
Natomiast Julian Rotter opisał przeciwstawne style regulacji zachowania, świadczące o różnym umiejscowieniu kontroli wzmocnień. Zwięźle ujmując, charakteryzuje je dominacja zewnętrznego bądź wewnętrznego źródła tej kontroli. Z każdym z tym biegunów wiążą się odmienne wzorce poznawcze, przecenianie lub niedocenianie losowości, niskie lub wysokie poczucie sprawstwa, krótkoterminowa lub długoterminowa perspektywa czasu osobistego. 
Należy zaznaczyć, że style poznawcze są czymś niezależnym od inteligencji i innych zdolności. Zdolności dotyczą różnic w poziomie sprawności umysłowych, podczas gdy style świadczą o jakości...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Sprawdź, co zyskasz, kupując prenumeratę.

Zobacz więcej

Przypisy