Dołącz do czytelników
Brak wyników

Psychologia i życie

1 grudnia 2021

NR 12 (Grudzień 2021)

Co w trawie piszczy, czyli dlaczego lubimy tajemnice

0 156

Odkrywanie tego, co nieznane, jest jednym z podstawowych popędów, który kieruje ludzkim życiem. Gdybyśmy nie zadawali sobie pytań i nie szukali odpowiedzi, ewolucyjnie zatrzymalibyśmy się na poziomie małp. Co sprawia, że jesteśmy ciekawi tego, co nieznane i pociągają nas tajemnice?

Co wczoraj jadłeś na śniadanie? Nawet tak proste pytanie, które sobie zadasz, chwilowo dokonuje zamachu na Twoją uwagę. Raz zadane nie pozwala Twojemu umysłowi skupić się na niczym innym, dopóki sobie nie przypomnisz, zwłaszcza jeżeli postawisz przed sobą ważne pytanie lub takie, na które powinieneś być w stanie odpowiedzieć w sekundę. Każdy z nas zna to nieprzyjemne uczucie, gdy nie jesteśmy w stanie sobie czegoś przypomnieć, i wie, jak silna jest nasza potrzeba, aby odpowiedź pojawiła się w naszej głowie. Pytania mają potężny wpływ na nasz umysł, a tajemnica jest jego wielowątkową, złożoną formą. Jest obietnicą zdobycia nowej wiedzy, która – być może – odmieni nasze życie o sto osiemdziesiąt stopni.  
Większość naszego życia składa się z wielokrotnie powtarzanych czynności i rutyny. Nieczęsto mamy okazję do doświadczania intensywnych emocji, nasze dni są w większości przewidywalne i schematyczne. Zetknięcie się z niewiadomym może obudzić w nas zmysł odkrywcy, wybić nas na chwilę z nudnej, przyziemnej rzeczywistości. Daje nam okazję do tego, aby nadać trochę pikanterii naszemu życiu, dlatego też tak wielu z nas lubi czytać dreszczowce i rozwiązywać zagadki. Są one dla nas namiastką ekscytującego życia, przygody i intensywnych wrażeń, których nam czasami brakuje.

Dlaczego ciągnie nas do tego, co niewiadome

Poczucie zetknięcia się z nieznanym pojawia się, gdy zauważamy, że nasza wiedza na dany temat jest niekompletna i chcemy wypełnić luki w posiadanych informacjach. Ludzki umysł nie lubi niepewności i niejednoznaczności, zaburzają one poczucie bezpieczeństwa i przewidywalności świata. Naszą automatyczną reakcją na zadane pytanie jest wyszukiwanie potencjalnych hipotez i wyjaśnień, aby zredukować dyskomfort, a często i lęk, który się w rezultacie pojawia. 
Te skrawki informacji, które dostajemy, sprawiają, że zostaje rozbudzona nasza ciekawość. Im bardziej temat jest dla nas istotny personalnie i wiąże się z naszymi zainteresowaniami, potrzebami, poczuciem bezpieczeństwa, tym usilniej będziemy szukać sposobów na zaspokojenie ciekawości i skoncentrujemy całą naszą energię na poszukiwaniach. Ludzki umysł nie radzi sobie dobrze z posiadaniem niekompletnej wiedzy. Termin, który opisuje to zjawisko, został wprowadzony przez psychologa Arie Kruglanskiego w 1993 r. i nazywa się potrzebą domknięcia poznawczego. Każdy człowiek ma różny jej poziom, niektóre osoby z niejednoznacznością i niewiedzą radzą sobie gorzej niż inne. To właśnie ci, którzy mają większą potrzebę domknięcia, uparcie będą dążyć do wyjaśnienia zagadki, poświęcając dużą ilość czasu i energii, wytężając wszelkie dostępne zasoby poznawcze, które mogą im w tym pomóc.

Detektyw w walce o przetrwanie

Z ewolucyjnego punktu widzenia potrzeba wiedzy i ciekawość są mechanizmami adaptacyjnymi. Gdyby nasi przodkowie nie interesowali się światem wokół nich, nie byliby w stanie przetrwać. Od zdobywania wiedzy zależało nasze być albo nie być i byliśmy zmuszeni do eksplorowania naszego środowiska. Gdyby pierwsi ludzie wiedzeni ciekawością nigdy nie zdecydowali się sprawdzić, co mogą znaleźć w jaskini, nie dowiedzieliby się, że miejsce to może ich ochronić przed atakiem drapieżników, zapewnić im ciepło i azyl. 
Dzięki swojej ciekawości ludzie zaczęli tworzyć nowe narzędzia, próbować nowych pokarmów, zwiększając w ten sposób swoje szanse na przeżycie i rozwijanie się. To, co jest nieznane i nas fascynuje, jest źródłem nowych informacji, które mogą poprawić jakość naszego życia i dlatego mamy tak silną motywację do odkrywania i przyglądania się rzeczom, o których wcześniej nie mieliśmy pojęcia. Wiedza oznacza przetrwanie.
W obecnych czasach wiedza również może się wiązać z perspektywą lepszego i bezpieczniejszego życia. Gdy podejmujemy decyzję dotyczącą nowego miejsca zamieszkania, sprawdzamy, czy dana okolica jest bezpieczna, czy będziemy w stanie znaleźć w niej stabilną pracę, czy jest w niej łatwy dostęp do opieki zdrowotnej. Jeżeli dane miejsce nie spełnia wymogów, z dużo mniejszym prawdopodobieństwem postanowimy się do niego przenieść. Podobnie jest z dokształcaniem się – zdobycie nowej wiedzy może się wiązać ze wzrostem naszych zarobków, a tym samym z poprawą jakości naszego życia i większą stabilnością.

Mózg w poszukiwaniu dopaminy

Większość naszych zachowań jest podyktowana impulsami, które wysyła nasz mózg, i zainteresowanie tym, co nowe i nieznane, nie jest wyjątkiem. Gdy poszukujemy odpowiedzi, zostaje rozbudzona w nas ciekawość. Badania neuroobrazowania Matthiasa J. Grubera i współpracowników (2019) pokazują, że w momencie, gdy tak się dzieje, zwiększa się aktywność układu nagrody. Obszar ten odpowiedzialny jest m.in. za wydzielanie dopaminy w mózgu, czyli neuroprzekaźnika przyjemności oraz motywacji. To ten sam układ, który jest związany z wykształcaniem się uzależnień i powtarzaniem czynności, które wzbudzają przyjemność, takich jak jedzenie smacznego posiłku czy seks. 
Badanie to pokazało, że już sama perspektywa nagrody, czyli znalezienia odpowiedzi na postawione pytanie, powoduje aktywację tego układu, a im większa ciekawość, tym większy obszar mózgu zostaje pobudzony. Wyjaśnia to również, dlaczego lubimy oglądać filmy, w których pojawiają się intrygi i zagadki do rozwiązania, i choć mogą nam towarzyszyć również negatywne emocje, ze strachem i złością na czele, perspektywa zastrzyku dopaminowego sprawia, że kontynuujemy oglądanie pomimo odczuwania w tym samym czasie trudnych emocji. 
Badacze ci zauważyli również, że wzbudzenie ciekawości i aktywacja układu nagrody sprawiają, że lepiej zapamiętujemy informacje i szybciej uczymy się. Jak wspomniano wcześniej, to zapewnia nam większe szanse na przystosowanie się do otaczającego świata i tym samym przetrwanie.

Kocha… nie kocha…

Tak więc to, co nieznane, jest dla nas atrakcyjne, przyciąga naszą uwagę i może nam być trudno powstrzymać się przed poszukiwaniem informacji. Nie ogranicza się to jednak wyłącznie do poszukiwania informacji, które ułatwią nam funkcjonowanie i przetrwanie, ale rozciąga się na nasze relacje międzyludzkie i zainteresowanie innymi ludźmi. Jak pokazuje badanie Erin R. Whitchurch i współpracowników z 2010 roku, kobiety często postrzegają mężczyzn, których uczucia są niepewne, jako atrakcyjniejszych. Sprawia to, że myślą o enigmatycznym nieznajomym znacznie częściej, czasami nawet obsesyjnie próbując rozwiązać zagadkę oraz zrozumieć jego uczucia i motywacje. Poszukują wiedzy na jego temat, rozmyślają, analizują, zastanawiają się. Tacy mężczyźni  rozsiewają wokół siebie aurę niedostępności, którą chcemy rozwiązać, często zdając sobie sprawę z tego, że jest to jeden z najsilniejszych mechanizmów przyciągania, a nawet manipulacji. Ciągła niepewność i ciekawość skłania kobiety do nieprzerwanego szukania wskazówek i nowych informacji. 
Takie poszukiwanie i rozmyślanie często jest pułapką, ponieważ podświadomie prowadzi do wyciągania błędnych wniosków: „Skoro tak dużo o nim myślę, to musi mi się bardzo podobać”. Zetknąwszy się z tego typu mężczyzną, kobiety mogą odczuwać bardzo dużą ilość napięcia i niepewności. Mają wtedy trudność w skoncentrowaniu się, wypełnianiu swoich codziennych obowiązków i mogą podejmować decyzje, których później będą żałować. Świat wokół nich przestaje być interesujący w takim stopniu jak wcześniej i jedyne, czego potrzebują, to zrozumieć tego tajemniczego mężczyznę. A każda nowa informacja jest kolejnym zastrzykiem dopaminy, który coraz bardziej zachęca do kontynuowania poszukiwań, choć koszty emocjonalne tych działań mogą być wysokie i negatywnie wpływać na funkcjonowanie. 
Nie oznacza to jednak, że tylko tajemnicze osoby wyzwalają w nas ciekawość. Każdy człowiek ma swoją historię do opowiedzenia, więc zapewnia nam nowe informacje, które aktywują układ nagrody. Nasza ciekawość jest jednak większa, jeżeli ta osoba z jakichś powodów wzbudziła nasze zainteresowanie, chociażby wykonywanym przez siebie zawodem. Jeśli interesowałaby nas branża, w której osoba ta pracuje, chcielibyś...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Sprawdź, co zyskasz, kupując prenumeratę.

Zobacz więcej

Przypisy