Dołącz do czytelników
Brak wyników

Jak co miesiąc

29 października 2020

NR 9 (Listopad 2020)

Co to znaczy być przyzwoitym

54

Przytoczone wyżej motto jest jednym z najczęściej używanych ostatnio przez Polaków aforyzmem. Jak na aforyzm przystało, jest to powiedzenie dopuszczające całą serię interpretacji. Łatwo jest bowiem W. Bartoszewskiemu nawoływać do przyzwoitości bez wskazania odpowiedzi na tytułowe pytanie. Spróbujmy zatem spojrzeć na słowo przyzwoity z semantycznego punktu widzenia. Zacznijmy jednak od historii. Historycy polszczyzny sugerują, że słowo jest stosunkowo młode, jako że pierwsze jego użycia w tekstach drukowanych pochodzą z XVI wieku. Niektórzy z nich wskazują nawet autora tych pierwszych użyć. Ma nim być Łukasz Górnicki, autor znanego traktatu pt. Dworzanin polski. Czyżby to właśnie on wymyślił to słowo? 
Nie oznacza to jednak, że zasady przyzwoitości nie obowiązywały Polaków już wcześniej. Ze szkolnej literatury wskazuję – oprócz wspomnianego Dworzanina – tylko dwa teksty: poradnik niejakiego Słoty O chlebowym stole albo pod innym tytułem O zachowaniu się przy stole z początków XV wieku. Później, już w XVI wieku, Mikołaj Rej używał w swoim poradniku innych słów: człowiek poćciwy, obyczajny. Jeszcze w osiemnastowiecznej kolędzie mamy użycie:

POLECAMY

Szopa bydłu przyzwoita 
na dodatek źle pokryta 
pałacem była.

Zatem przyzwoita to raczej odpowiednia – dla bydła, a nie nowonarodzonego. 
Ale przecież dzisiejsza przyzwoitość to nie tylko poczciwość, obyczajność, grzeczność itd. Współczesne słowniki podają na ogół zgodność z obowiązującymi zasadami etycznymi lub obyczajowymi. Nawiasem mówiąc, dużo łatwiej – co nie znaczy, że bardziej precyzyjnie – byłoby zresztą wskazać to, co jest nieprzyzwoite.
Tu proponuję użycie w definicji przyzwoitości innego słowa: stosowność. Wybór mój uzasadniam sugestiami bardzo tradycyjnej dziedziny dociekań nad zachowaniami ludzkimi, zwłaszcza nad ich komunikacyjnymi skutkami. Tą dziedziną jest retoryka, ostatnio nieco zaniedbana i zapomniana, ale tym bardziej warto się do niej odnieść. W retoryce, co prawda, stosowność jest ściśle powiązana z działaniem komunikacyjnym, ale oznacza to także odnoszenie się do zasad etyki lub konwencji, zwłaszcza gatunkowej, ale też do oczekiwania odbiorców. Pozostaje zatem zapytać, co dzisiaj stanowi kryterium stosowności w zachowaniu. Takich kryteriów można wskazać kilka, tu jednak ograniczę się do trzech.
Pierwszym z nich jest mój własny wybór, czyli moje zasady postępowania. Najprościej mówiąc – to ja wyznaczam moje własne zasady stosowności moich zachowań, wypowiadanych przeze mnie słów, sposobów ubierania się, mojego wyglądu itd. Jestem odpowiedzialny tylko przed sobą, przed własnym sumieniem. Licz...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Sprawdź, co zyskasz, kupując prenumeratę.

Zobacz więcej

Przypisy