Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wstęp

4 listopada 2015

CO ODKRYŁ SKINNER

0 465

20 marca mija setna rocznica urodzin Burrhusa Frederica Skinnera, twórcy behawiorystycznej teorii uczenia się. Postać twórcy behawiorystycznej teorii uczenia się przybliża JERZY SIUTA.

Burrhus Frederic Skinner (1904–90), psycholog amerykański, stworzył behawiorystyczną teorię uczenia się, wprowadził do badań nad uczeniem się paradygmat warunkowania sprawczego, wyodrębnił kategorię tzw. zachowań prawczych, zapoczątkował badania nad zastosowaniem procedur warunkowania sprawczego między innymi w dydaktyce (nauczanie programowane) i psychoterapii (terapia behawioralna). W Polsce ukazały się jego trzy książki: „Zachowanie się organizmów”, „Poza wolnością i godnością”, „Przyjemnej starości” (współautor).

Rok 1904 był dla psychologii rokiem wyjątkowym. Przyszło w nim na świat trzech psychologów, którzy istotnie wpłynęli na jej współczesny kształt. Donald Olding Hebb stworzył podstawy współczesnej teorii neuropsychologicznej, a Ernest Ropiequet Hilgard przyczynił się między innymi do renesansu eksperymentalnych badań nad hipnozą. Jednak największy wpływ na psychologię współczesną wywarł trzeci z nich – Burrhus Frederic Skinner.

Burrhus Frederic Skinner urodził się 20 marca w Susquehanna, małym miasteczku położonym na wzgórzach Pensylwanii. Wychowywał się w rodzinie, którą po latach określił jako ciepłą i stabilną. Miał młodszego o dwa lata brata (zmarł, będąc dzieckiem). Ojciec był prawnikiem. Matkę, Grace Burrhus, Skinner wspominał jako osobę piękną i inteligentną, mającą niewzruszone zasady dotyczące tego, co jest dobre, a co złe. Była też wierna w przyjaźni. Gdy miała siedem lat, zaczęła korespondować ze szkolnym kolegą, który wyjechał z miasteczka. Pisywali do siebie, na zmianę, co tydzień przez 70 lat!

Skinner lubił szkołę i nauka nie sprawiała mu trudności. Uczył się także gry na fortepianie. Uwielbiał majsterkować. „Zawsze coś budowałem” – napisał w autobiografii. Były to hulajnogi, sanki, tratwy, łuki i pistolety na wodę. Warto wspomnieć o dziale parowym zbudowanym z wyrzuconego bojlera, którym Skinner  – ponad dachem domu sąsiadów – strzelał z marchewek i ziemniaków. Wiele czasu poświęcił na skonstruowanie szybowca, którym zamierzał latać. Przystąpił również do zbudowania perpetuum mobile, jednak nie chciało ono działać... Także w późniejszych okresach życia pasja konstruktorska nie opuszczała Skinnera. Z zamiłowaniem budował modele statków, a kiedy zaczął palić, projektował i robił fajki. Zdobyte umiejętności wykorzystał w pracy naukowej – zbudował urządzenie do warunkowania, gdy eksperymentował ze szczurami i gołębiami.

Początki zainteresowań Skinnera działalnością naukową wiążą się z pewnym wydarzeniem z okresu szkoły średniej. Języka angielskiego uczyła go Miss Graves i w jej obecności wyraził kiedyś (zasłyszaną od ojca) opinię, że sztukę „Jak wam się podoba” napisał nie William Szekspir, lecz Francis Bacon. Nauczycielka powiedziała chłopcu, że wyrażając taki pogląd, „nie wie, o czym mówi”. Skłoniło to kilkunastoletniego Skinnera do sięgnięcia po biografię i dzieła Bacona. Nie znalazł dowodów, na podstawie których należałoby pozbawić Szekspira praw autorskich. Przekonał się natomiast, że nauka powinna stawiać sobie cele praktyczne i gromadzić fakty na drodze eksperymentalnej. Zapoznał się także z podstawami stworzonej przez Bacona teorii indukcji.

Skinner ukończył Hamilton College i postanowił zostać pisarzem. Wrócił do rodzinnego domu. Okazało się jednak, że pisarstwo nie jest jego przeznaczeniem. Cały dorobek z tego okresu to kilkanaście artykułów prasowych i... kilka pływających modeli statków. Ważny dla dalszej kariery Skinnera okazał się kilkumiesięczny pobyt w Nowym Jorku. Pracował w księgarni, dzięki czemu zwrócił uwagę na książki Iwana Pawłowa i twórcy behawioryzmu Johna B. Watsona. Pobudziły one jego ciekawość i postanowił dowiedzieć się więcej o problemach związanych z zachowaniem. To zdecydowało o dalszej nauce.

Skinner miał 24 lata, gdy rozpoczął studia na wydziale psychologii Uniwersytetu Harvarda. Spotkał tutaj fizjologa, Williama Croziera, który postulował badanie zachowania zwierząt bez odwoływania się do procesów zachodzących wewnątrz organizmu. Takie podejście bardzo Skinnerowi odpowiadało. Wykorzystał swoje umiejętności i doświadczenie w majsterkowaniu i budował urządzenia do eksperymentalnych badań nad zwierzętami. Jednym z nich była „skrzynka Skinnera” do warunkowania reakcji zwierząt. Nazwał je tak inny wybitny badacz zachowania – Clark L. Hall. Zyskało ono znaczną popularność, ale Skinner nie lubił tej nazwy i nigdy się nią nie posługiwał. Prace nad urządzeniami eksperymentalnymi stworzyły mu okazję do sformułowania pięciu „zasad”, które nie zostały dotychczas wyrażone w sposób formalny przez metodologów.

Najważniejszym odkryciem Skinnera z tego okresu było wykazanie, że zachowanie organizmów zależy nie tylko od bodźców, które je poprzedzają, ale także od konsekwencji, jakie zachowanie powoduje. Skinner poświęcił wiele czasu na badanie rozkładów wzmocnień, czyli sposobów, w jakie podawane są wzmocnienia. Warto przypomnieć, że wyróżnia się dwa rodzaje wzmocnień: pozytywne i negatywne. Ze wzmocnieniem pozytywnym mamy do czynienia wtedy, gdy jakiś czynnik – dodany do sytuacji – wzmacnia zachowanie, czyli zwiększa prawdopodobieństwo jego pojawienia się w przyszłości. Takim wzmocnieniem może być pochwalenie dziecka za właściwe zachowanie w określonej sytuacji.

Wzmocnienie negatywne – zgodnie ze znaczeniem słowa „wzmocnienie” – również wzmacnia zachowanie, czyli zwiększa prawdopodobieństwo jego wystąpienia. O ile jednak w przypadku wzmocnienia pozytywnego mieliśmy do czynienia z dodaniem czegoś do sytuacji (np. pochwały), to w przypadku wzmocnienia negatywnego mamy do czynienia z usunięciem czegoś, co wywiera wpływ wzmacniający. Ten „usuwany” czynnik nazywa się często bodźcem awersyjnym. Przykładem wzmocnienia negatywnego może być sięgnięcie po tabletkę przeciwbólową, gdy odczuwamy ból. Skutkiem połknięcia tabletki jest zmniejszenie lub całkowite zniesienie bólu. Równocześnie zwiększa się prawdopodobieństwo takiego samego zachowania (zażycie tabletki) w sytuacji, gdy znów pojawi się taki sam stan organizmu (ból).

Należy zwrócić uwagę, że utożsamianie wzmocnienia negatywnego z karą jest niepoprawne. Kara bowiem polega na zastosowaniu bodźca awersyjnego. Może nim być na przykład nagana, ograniczenie wolności lub bicie osoby, która – według jakichś kryteriów – zachowała się niewłaściwie. Skinner wielokrotnie podkreślał, że kara nie jest najskuteczniejszym środkiem kształtowania zachowania.

32-letni Skinner poślubił Yvonne Blue. Młoda para przeniosła się do Minnesoty, a później do Indiany, gdzie przyszły twórca behawiorystycznej teorii uczenia się został wykładowcą psychologii. W 1938 roku urodziła się im pierwsza córka, Julie. Skinner, zajęty wykładami i troską o utrzymanie rodziny, nie poświęcał wiele czasu na badania naukowe. Swoje dotychczasowe osiągnięcia opisał w klasycznej dziś, nadal aktualnej książce „Zachowanie się organizmów”.

Wybuch drugiej wojny świat...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Sprawdź, co zyskasz, kupując prenumeratę.

Zobacz więcej

Przypisy