Dołącz do czytelników
Brak wyników

inne , Laboratorium

18 lipca 2016

Badacz charakterów

50

W roku 1909 Gerardus Heymans wieścił, że w nowym stuleciu nauka o psychice wysunie się na czoło dyscyplin badawczych. Oceniając z perspektywy czasu miejsce psychologii wśród nauk rozwijanych w XX wieku, można stwierdzić, że holenderski uczony miał wiele racji.

Heymans uważany jest powszechnie za ojca psychologii holenderskiej. Miał szeroki obszar zainteresowań – publikował na temat komizmu, inteligencji, złudzeń zmysłowych i, oczywiście, charakteru. Był autorem kompletnie dziś zapomnianego w psychologii „prawa Heymansa”, dotyczącego hamowania bodźców. Jego uniwersyteckie wykłady cieszyły się wśród studentów tak dużą popularnością, że z powodu braku miejsca w auli dla wszystkich zainteresowanych musiał je powtarzać dwa razy.

Jednak zdaniem Willema Frijhoffa i Marijke Spies, autorów monografii o kulturze holenderskiej początku XX wieku, pamięć o tym pionierze psychologii naukowej w Holandii została „wykasowana”. Nie zachowały się żadne ważne pamiątki po nim, przepadła korespondencja i osobiste dokumenty. Pozostały tylko artykuły i książki. Być może, paradoksalnie zresztą, to one właśnie są kluczem do tej „niepamięci”. Heymans publikował bowiem chętniej po niemiecku niż w języku ojczystym, drukując najważniejsze swe dzieła w lipskiej oficynie wydawniczej „Ambrosius Barth”. Mogły też razić poglądy polityczne psychologa, który nie cofał się przed ich ostentacyjnym manifestowaniem. Wiadomo na przykład, że w proteście przeciwko słynnej aferze Dreyfusa, odesłał władzom francuskim Order Legii Honorowej.

Pionierski kwestionariusz
W roku 1905 Gerardus Heymans przystąpił do jednego z pierwszych w historii psychologii badania interdyscyplinarnego, którego projekt opracował wraz z doktorem medycyny Enno Dirkiem Wiersmą (1858–1940). Rozesłali do holenderskich lekarzy domowych trzy tysiące kwestionariuszy, z prośbą o dokonanie oceny zachowania i wskazanie cech psychicznych członków rodzin, które mieli pod opieką (rodziny musiały być pełne i liczyć co najmniej jedno dziecko).

Kwestionariusz składał się z dziewięćdziesięciu pytań, obejmował sześć głównych kategorii. Były to między innymi: cechy motoryki, uzewnętrznianie uczuć, cechy intelektu i sposoby poznawania świata, skłonności oraz tak zwana funkcja pierwotna i wtórna (czyli najprościej: to, jak długo utrzymują się u badanego określone odczucia i przeżycia lub jak szybko przechodzą w inne). Autorzy uzyskali materiał dotyczący prawie 440 rodzin (w sumie ponad 2400 osób), wyniki omawiali w artykułach publikowanych w latach 1906–1918.

Na podstawie swych badań Heymans i Wiersma wyodrębnili trzy główne wymiary temperamentu: aktywność, emocjonalność i funkcję pierwotną vs wtórną. Biorąc pod uwagę kombinacje skrajnego nasilenia tych wymiarów (duże lub małe nasycenie), holenderscy uczeni zaproponowali osiem typów temperamentu, z których nazwy trzech nawiązywały do klasycznej typologii Hipokratesa-Galena (sangwiniczny, flegmatyczny, choleryczny), zaś pięć pozostałych było w psychologii temperamentu nowością (sentymentalny, nerwowy, pasjonujący się, amorficzny i apatyczny). Istota tego podziału jest najczęściej przedstawiana w literaturze w postaci tzw. kostki Heymansa (Kubus van Heymans), w której każdy z wierzchołków oznacza jeden rodzaj temperamentu.

Heymans i Wiersma wprowadzili swym kwestionariuszem nową jakość do charakterologii. Była to pierwsza obiektywna metoda pomiaru cech temperamentu. Z tego też względu Heymans uważany jest za pioniera eksperymentalnych badań nad osobowością. I choć później pojawiło się szereg różnych teorii temperamentu, wielu badaczy chętnie nawiązywało do wyróżnionych przez niego wymiarów, zwłaszcza do aktywności i emocjonalności. Warto też przypomnieć, że Heymans nie ograniczał się wyłącznie do wykorzystywania wyników ankiet. Dokonał także analizy cech temperamentu stu dziesięciu wybitnych postaci z XV–XIX wieku. Potwierdziła ona informacje uzyskane na podstawie ankiet. Tak więc holenderski uczony może być uznany nie tylko za badacza osobowości posługującego się metodami psychometrycznymi i eksperymentalnymi, lecz również metodą biograficzną (choć chyba lepsze byłoby tu stwierdzenie, że był jednym z prekursorów tzw. historiometrii).

W okresie międzywojennym typologia Heymansa cieszyła się popularnością nie tylko w psychologii. Odwoływano się do niej między innymi w dyskusjach na temat charakteru narodowego. Na przykład Irena Pannenkowa twierdziła, że wśród Polaków najczęściej spotyka się uczuciowców i nerwowców, emocjonalnych, lecz mało aktywnych, a także sangwiników, aktywnych, choć niezbyt konsekwentnych i niewytrwałych w swych dążeniach.

Natura kobiety

W roku 1910 Heymans wydał w Heidelbergu książkę Die Psychologie der Frauen. Rozprawa ta została omówiona w Polsce przez Anielę Szycównę na łamach dwóch wiodących podówczas pism filozoficznych. Recenzentka zwróciła uwagę na to, że badania Holendra nad psychologicznymi różnicami między kobietami i mężczyznami pozbawione są powszechnie wówczas spotykanej w tego typu pracach motywacji war...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy