Dołącz do czytelników
Brak wyników

Laboratorium

14 czerwca 2020

NR 2 (Luty 2018)

Poszukiwacze tajemnic

118

Księżna Diana żyje, a samoloty rozpylają trujące chemikalia – niektórzy uparcie wierzą w podobne teorie i odrzucają inne wyjaśnienia. Skąd się bierze wiara w teorie spiskowe?

W Forcie Detrick w stanie Maryland (USA) mieści się laboratorium biologiczne wysokiego ryzyka. Pracujący tam naukowcy na zlecenie amerykańskich sił zbrojnych i ministerstwa zdrowia prowadzą badania nad groźnymi chorobami. Informacja ta jest ogólnodostępna w Internecie. Nie wszyscy jednak wiedzą, że pod koniec lat 70. w tymże laboratorium wyhodowano wirusa HIV, aby za jego pomocą pozbyć się niepożądanych grup społecznych, m.in. homoseksualistów. Misja ta nie powiodła się, ponieważ w rzeczywistości nie ma czegoś takiego jak AIDS. A jeśli nawet jest, to chorobę tę można zwalczyć aspiryną, lecz przemysł farmaceutyczny o tym nie informuje, nie chce bowiem stracić źródła zysku. A winni temu wszystkiemu są masoni, którzy tak naprawdę rządzą Ameryką... 

POLECAMY

Cała prawda o Fukushimie

Czy czytając powyższe słowa, miałeś wrażenie, że to totalne bzdury? Nie wszyscy jednak tak myślą. Jeśli korzystasz z Facebooka lub innych mediów społecznościowych, wcześniej czy później na pewno natkniesz się na podobne teorie spiskowe. Na przykład wciąż trwają żywe dyskusje na temat tego, czy Kaspar Hauser, „sierota Europy”, nie jest tak naprawdę urodzonym w 1812 roku następcą tronu Wielkiego Księstwa Badenii. Albo czy smugi pozostawiane na niebie przez samoloty nie są w rzeczywistości – zgodnie z teorią tzw. chemtrails – trującymi chemikaliami, celowo rozpylanymi przez władze różnych krajów, by kontrolować pogodę i... dziesiątkować społeczeństwa. Jednak nie tylko Facebook, blogi czy inne portale internetowe obfitują w takie spekulacje. Teorie spiskowe pojawiają się także w rozmowach prowadzonych w domowym zaciszu czy w kolejce w supermarkecie. Również Hollywood kocha takie historie, czego przykładem jest sukces thrillera „Kod da Vinci”. Popularność filmu dowodzi, jak bardzo pociągają nas alternatywne wyjaśnienia rzeczywistości.

Teorie spiskowe tłumaczą zdarzenia, które miały miejsce w przeszłości lub rozgrywają się obecnie, jednak wyjaśnienia, których dostarczają, są sprzeczne z powszechnym rozumieniem tych wydarzeń i podkreślają celową manipulację lub potajemne układy pojedynczych osób bądź całych grup społecznych. Na przykład zgodnie z jedną z teorii spiskowych tsunami, które doprowadziło do katastrofy japońskiej Fukushimy, nie było efektem ruchów tektonicznych, lecz wynikiem celowego zastosowania amerykańskiej broni w stacji badawczej HAARP na Alasce. Z kolei wyznawcy innej „tajemnej prawdy” są przekonani, że feminizm jest wytworem CIA i służy destabilizacji społeczeństwa. 

To był spisek!

– Teoria spiskowa jest nieobalalna. Do pewnego stopnia wynika to z samej jej natury: mówi ona nie o łatwo obserwowalnych poczynaniach, ale o podstępnych działaniach grupy ludzi, a więc o tym, co ukryte jest pod powierzchnią zdarzeń. Bardzo trudno jest dowieść, że takie skryte działania nie miały miejsca. To jedna z przyczyn długiego żywota takich teorii. Okazuje się, że im więcej czasu minie od jakiegoś wydarzenia, które dało początek teorii spiskowej, tym więcej osób w nią wierzy. Dla przykładu, badania wskazują, że tuż po zamachu na prezydenta Johna F. Kennedy’ego około 40 procent Amerykanów wierzyło, że był to efekt spisku, a nie działanie pojedynczego szaleńca. Z roku na rok zwolenników spiskowej teorii przybywało, dziś wierzy w nią już blisko 90 procent Amerykanów. 

 

Bin Laden nie żyje... i wciąż żyje 

Niektórzy głoszą teorie, które wzajemnie się wykluczają. W 2012 roku dr Michael Wood z University of Winchester i współpracownicy przeprowadzili badanie, w którym pytali uczestników, na ile dana teoria spiskowa wydaje im się prawdopodobna. Co ciekawe, osoby, które wierzyły, że wypadek, w którym zginęła księżna Diana, został zaaranżowany przez brytyjskie służby specjalne, uznały też za prawdopodobne to, że Lady Di wciąż żyje i sama upozorowała swoją śmierć, by uwolnić się od paparazzi. Natomiast ci, którzy wierzyli, że Osama bin Laden pomimo oficjalnych zapewnień i medialnych komunikatów wciąż żyje, zgadzali się też z teorią, że kiedy w 2011 roku Amerykanie szturmowali jego pakistańską siedzibę, on już nie żył. 

Taki sposób postrzegania świata można nazwać „mentalnością spiskową”. Opiera się on przede wszystkim na jednym przekonaniu: to, co mówią ludzie u władzy, nie jest prawdą. Już na początku XX wieku filozof Karl Popper pisał o „fałszywej teorii, zgodnie z którą wszystko, co dzieje się w społeczeństwie, jest wynikiem planu potężnych osób lub grup społecznych”. 

Badania, które prowadziliśmy we współpracy z innymi naukowcami, sugerują, że mentalność spiskowa jest trwałą cechą. Ludzie różnią się pod względem nasilenia wiary w teorie spiskowe. Niektórzy całkowicie je akceptują, inni zupełnie je odrzucają. Większość znajduje się jednak pośrodku, tj. między tymi dwiema skrajnościami. Oznacza to, że na przykład ani nie przyjmujemy, ani nie odrzucamy zupełnie możliwości, że jakaś działająca w ukryciu grupa wpływa na losy świata. Podobnie nie odrzucamy jako zupełnie nieprawdopodobnej teorii, że zdarzają się układy między światem polityki i biznesu albo że służby specjalne nie zawsze respektują zasady państwa demokratycznego. 

Co jednak sprawia, że odrzucamy lub przyjmujemy takie wyjaśnienia rzeczywistości? Badania naukowe pokazują, że skłonność do uznawania teorii spiskowych za pewną i wiarygodną wersję zdarzeń nie ma związku z podstawowymi wymiarami osobowości, czyli tzw. Wielką Piątką. Także inteligencja, płeć, pochodzenie, religia, poziom wykształcenia czy status ekonomiczny nie odgrywają tu istotnej roli. 

Myślenie ma znaczenie

Coraz więcej danych sugeruje, że miłośnicy teorii spiskowych inaczej przetwarzają docierające do nich informacje. Z badań przeprowadzonych w 2016 roku przez Karen Douglas, profesor psychologii z University of Kent, i jej współpracowników, wynika, że zwolennicy teorii spiskowych częściej dostrzegają pewne prawidłowości, a nawet związki przyczynowo-skutkowe w zupełnie przypadkowych zdarzeniach. W trakcie eksperymentu uczestnikom prezentowano krótkie filmiki przedstawiające poruszające się figury geometryczne. Okazało się, że badani skłonni do wiary w teorie spiskowe doszukiwali się znaczenia w zmianach pozycji obiektów („Ten duży czerwony trójkąt próbuje wzbudzić strach w tej małej niebieskiej figurze”). Ten sam sposób myślenia sprawia, że ludzie przypisują wolę i intencje neutralnym zjawiskom czy obiektom, takim jak pogoda czy komputer. 

Znaczenie ma również to, czy na ogół myślimy w sposób analityczny, czy raczej opieramy się na ogólnych, intuicyjnych zasadach, czyli tzw. heurystykach. Takie uproszczone reguły wnioskowania pozwalają nam szybko podejmować decyzje czy rozwiązywać problemy. Wszyscy z nich korzystamy, należy jednak pamiętać, że stosowanie heurystyk wiąże się z ryzykiem błędów i fałszywych uogólnień. Jak pokazują badania, zwolennicy teorii spiskowych częściej opierają się na heurystykach, a rzadziej na myśleniu analitycznym. 

Nasze myślenie może jednak ulec manipulacji, co pokazały badania przeprowadzone w 2014 roku pod kierunkiem prof. Virena Swami, obecnie pracującego na Anglia Ruskin University. W jednym z eksperymentów część uczestników otrzymała instrukcję dotyczącą przebiegu badania napisaną w sposób czytelny i przejrzysty, pozostali zaś dostali ten sam tekst sformatowany w taki sposób, że był trudny do odczytania – wydrukowany szarą i pochyloną czcionką. Druga instrukcja wymagała od badanych większego zaangażowania poznawczego i skłaniała ich do bardziej analitycznego myślenia. I okazało się, że osoby, które w ten sposób zostały „zmuszone” do uważnego przetwarzania informacji, częściej uznawały teorie spiskowe za mało prawdopodobne. 

Poszukiwanie stabi

...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Sprawdź, co zyskasz, kupując prenumeratę.

Zobacz więcej

Przypisy