Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wstęp

4 listopada 2015

Pierwszy pośród fizjologów świata

0 604

Współcześni nadali mu tytuł Patriarcha Fizjologów Świata i przyznali Nagrodę Nobla. Złośliwi nazwali go twórcą psychologii z kropli śliny. Iwan Pawłow. W lutym 2006 roku minie siedemdziesiąta rocznica jego śmierci.

Z apologetycznej biografii Iwana Pawłowa, napisanej przez Aleksego Jugowa, dowiedzieć się można, że lekturą, pod wpływem której przyszły rosyjski noblista porzucił studia w seminarium duchownym, była książka George’a H. Lewesa „Fizjologia życia codziennego”. Przystępnie napisana praca angielskiego uczonego sprowadzała działanie organizmu ludzkiego z wyżyn bytu idealnego do roli maszyny ożywianej dzięki procesom cielesnym. Nie ulega wątpliwości, że Pawłowa zafascynowały również poglądy Iwana Sieczenowa wyłożone w pracy „Odruchy mózgowe”. Książki te zachwiały przekonanie młodego studenta o konieczności badania procesów świadomych jako odpowiedzialnych za podstawowe formy czynności psychicznych. Tak oto teoretyczny program psychologii materialistycznej, lansowany w drugiej połowie XIX wieku przez Sieczenowa, zyskał praktyczne wsparcie nie tylko w eksperymentach psychologa Edwarda L. Thorndike’a, ale i w badaniach Pawłowa, który szybko przerósł swojego amerykańskiego poprzednika pod względem wagi prowadzonych prac i odkryć.

Zazwyczaj uważa się, że droga badawcza rosyjskiego uczonego prowadziła od obserwacji fizjologii trawienia do mechanizmu odruchów warunkowych, którym zajął się on dopiero w 1902 roku. Jednakże już w latach studenckich, ściślej zaś w roku 1878, Pawłow szczególnie interesował się gruczołem ślinowym, niejako wyróżniał go spośród innych gruczołów trawiennych. Badał na przykład związki między pracą trawienną tego gruczołu a podrażnieniem nerwu kulszowego i zaobserwował zaskakujące zależności. Do tych wczesnych spostrzeżeń powrócił po 25 latach. Przez resztę życia zajmował się badaniem czynności mózgu i ich zaburzeń za pomocą metody wywoływania odruchowości warunkowej.

W swoich pierwszych doświadczeniach Pawłow demonstrował tworzenie się odruchu warunkowego, jakim było wydzielanie śliny po działaniu sygnału dźwiękowego, który przedtem zawsze towarzyszył podaniu zwierzęciu pokarmu. Zjawisko to było efektem wytworzonego w mózgu czasowego połączenia między ośrodkiem odbierającym podnietę dźwiękową a „ośrodkiem pokarmowym” w korze mózgowej. Zdaniem Pawłowa analogiczny proces zachodzi w odruchach stałych (bezwarunkowych), z tym że odruchowość bezwarunkowa jest trwała, wrodzona, natomiast warunkowa jest nabywana czasowo i zanika, jeśli przestaje się wzmacniać te odruchy przez dalsze stosowanie podniety.

Drogą coraz bardziej przemyślnych eksperymentów wywoływać też można odruchy warunkowe drugiego rzędu (i dalszych) – reakcje zwierzęcia na podniety zapowiadające wystąpienie podniety, która wywoływała odruch warunkowy (np. zwierzę będzie wydzielało ślinę na sygnał świetlny uprzednio stale kojarzony z takim bodźcem dźwiękowym, który poprzedzał karmienie).

Odruchowość warunkowa ma istotne znaczenie w procesie tworzenia się w mózgu związków opartych na następstwie czasowym i zależnościach przyczynowo-skutkowych. Powiązania odruchowo-warunkowe mają niebagatelną rolę w psychologii człowieka, gdyż pozwalają przewidywać to, co nastąpi, na podstawie sygnałów, które przedtem stale zapowiadały określone zdarzenie. Pawłow wyróżnił pierwszy i drugi układ sygnałów. Pierwszy to bodźce zmysłowe świadczące o istnieniu w otoczeniu obiektów służących organizmowi do zaspokojenia potrzeb fizjologicznych lub zapowiadające pojawienie się takich obiektów. Drugi jest układem sygnałów słownych występujących jedynie u człowieka (identyfikowany z procesem myślenia).

W teorii Pawłowa bardzo istotną rolę spełniają dwa podstawowe procesy nerwowe: pobudzenia i hamowania. Odwołując się do tych procesów, wyjaśniał wiele fizjologicznych czynności w układzie nerwowym, zarówno zachodzących w stanie normalnym (np. podczas zasypiania i doznawania marzeń sennych), jaki i mających związek z patologią i zaburzeniami świadomości. Swoją teorię weryfikował doświadczalnie, badając między innymi tzw. nerwice doświadczalne. Ustalił, że podniety zbyt silne lub słabe, ale działające dłuższy czas, mogą powodować u zwierząt zaburzenia wyższych czynności nerwowych – zaburzenia o takim charakterze, jakie obserwuje się u ludzi przechodzących nerwice, na przykład zmiany skórne, zaburzenia snu, problemy trawienne.

Wyniki eksperymentów nad nerwicami doświadczalnymi skierowały uwagę Pawłowa na typy wyższych czynności nerwowych u ludzi i zwierząt. W tej dziedzinie wyróżnił cztery podstawowe właściwości ośrodkowego układu nerwowego: siłę procesu pobudzenia, siłę procesu hamowania, ruchliwość i równowagę procesów nerwowych. Kombinacje tych właściwości tworzą typy układu nerwowego, które Pawłow uważał za odpowiedniki temperamentów wprowadzonych do psychologii przez starożytnych Greków (patrz rysunek). Na bazie swojej teorii naszkicował również typologię umysłowości. Biorąc pod uwagę stosunki między dwoma układami sygnalizacyjnymi (wspomnianymi wyżej), założył istnienie typu artysty (charakteryzuje go większa wrażliwość na bodźce środowiskowe i przewaga myślenia obrazowego nad myśleniem abstrakcyjnym), typu myśliciela (refleksyjnego, o przewadze myślenia abstrakcyjnego nad obrazowym) i typu pośredniego (cechującego się równowagą obu systemów sygnalizacyjnych).

Kierunek „psychologii obiektywnej” opartej na teorii i praktycznych osiągnięcia rosyjskiego fizjologa nazwano pawłowizmem. Pawłowowska „psychologia z kropli śliny” jest nauką o czynnościach przystosowawczych organizmu – do środowiska. Koncepcja tego naukowca wywarła istotny wpływ na amerykański behawioryzm, a po drugiej wojnie światowej stała się zasadniczym filarem psychologii marksistowskiej, co bynajmniej nie przysporzyło jej chwały. Warto jednak pamiętać, że Pawłow otworzył drogę badaniom nad reaktywnością jednostki i przyczynił się do ścisłego powiązania pewnych zagadnień psychologicznych z fizjologią. Niewątpliwie wzbogacił też praktyczny dorobek naukowy z zakresu psychologii osobowości, co jest pewnym paradoksem, bowiem zdecydowanie odrzucał zasadność...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Sprawdź, co zyskasz, kupując prenumeratę.

Zobacz więcej

Przypisy