Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wstęp

4 listopada 2015

OSWAJANIE PŁCI

221

Około trzeciego roku życia dziecko już wie, że jest dziewczynką albo chłopcem. Zaczyna się identyfikować z jedną z płci.Czym jest tożsamość płciowa? Co to znaczy identyfikować się z własną płcią? Odpowiada MAŁGORZATA SZARZYŃSKA-LICHTOŃ.

Nawet małe dzieci wiedzą, kto jest mężczyzną, a kto kobietą. Jeszcze mniej problemów z rozpoznaniem płci innych ludzi mają dorośli. Kłopot pojawia się w momencie, kiedy zaczynamy mówić o tożsamości płciowej. W historii kultury zachodniej przeważały przekonania, że psychologia oraz seksualność mężczyzn i kobiet to całkowicie odmienne światy, że mężczyźni z natury są płcią dominującą (bo tak na przykład wynika z aktu boskiego stworzenia czy teorii ewolucyjnych). Ta perspektywa pozwalała na przyjęcie stałych i uniwersalnych – jak się wydawało – kryteriów „kobiecości” i „męskości” (zarówno pod względem biologicznym, jak i społecznym). Dziś te zasady nie są ani stałe, ani uniwersalne.

Wraz z wielką falą ruchu feministycznego lat sześćdziesiątych pojawił się w psychologii, ale też w innych dziedzinach nauki (socjologii, antropologii, etnografii, biologii), nowy trend w badaniach nad płcią i rodzajem. Uczeni coraz odważniej podważali dotychczasowe przekonania, dowodząc (np. koncepcja psychologicznej androgynii Sandry Bem czy teoria ról płciowych Alice Eagly), że na formowanie się psychologicznej oraz kulturowej męskości i kobiecości decydujący wpływ mają obowiązujące w danym społeczeństwie, kulturze i czasie standardy postępowania, które przyswajamy w procesie socjalizacji. Mniejszą wagę zaczęli natomiast przywiązywać do wrodzonych predyspozycji. Co ciekawe, sami mężczyźni uświadomili sobie, że zbyt sztywny podział na płcie może być szkodliwy także dla nich samych.

Czym zatem jest tożsamość płciowa? Mówiąc najprościej, to utożsamianie się z płcią męską lub żeńską. Ale kształtowanie tożsamości płciowej to złożony proces biologiczny, psychologiczny i socjologiczny. Thoma i Kachele uważają, że jej psychospołeczne źródło tkwi w samym rdzeniu osobowości człowieka w postaci poczucia „jestem kobietą” lub „jestem mężczyzną”. Uruchamia się ono natychmiast po urodzeniu: „Matka i ojciec, poprzez charakterystyczny sposób, w jaki się opiekują niemowlęciem – swymi gestami, słowami i sposobem obchodzenia się z nim – komunikują mu o sposobie przeżywania jego płci”. Proces, w wyniku którego dzieci i dorośli przyswajają wartości, normy, postawy i zachowania przypisywane kobiecości lub męskości, lub też obu jednocześnie, nazywamy „socjalizacją ról płci”. Role płci są zachowaniami i emocjami zdefiniowanymi przez społeczeństwo jako męskie bądź kobiece, oczekiwanymi od konkretnej kobiety albo konkretnego mężczyzny.

Na proces socjalizacji płci mają wpływ czynniki zarówno biologiczne, jak i środowiskowe. Na przyswajanie roli mężczyzny i kobiety zawsze wpływają indywidualne biologiczne cechy (dziedziczone) oraz wartości uznawane za męskie lub kobiece, przekazywane przez rodzinę, szkołę czy rówieśników.
Owe męskie lub kobiece wartości, zebrane w jeden zbiór, tworzą tzw. aurę męskości bądź kobiecości oraz system wartości. Odzwierciedlają one aktualnie istniejące w społeczeństwie normy dotyczące męskiego albo kobiecego zachowania. Wiele z nich opiera się na nieudokumentowanych różnicach płci oraz stereotypach, które – choć wydają się wartościowe – mogą jednak mieć negatywne skutki dla obu płci i prowadzić do konfliktów między nimi.

Napięcia i konflikty związane z rolami płci pojawiają się w momencie, gdy skutki socjalizacji powstrzymują osoby przed postąpieniem w ten czy inny sposób (np. męski, kobiecy bądź androgyniczny) w danej sytuacji. Owe konflikty będą się wyraźnie różnić w zależności od wczesnych doświadczeń w socjalizacji płci oraz w zależności od tego, jak wąsko zdefiniowana jest rola płci. Wpływ na nie będą też miały między innymi: wiek, przynależność klasowa, dziedzictwo kulturowe, a nawet położenie geograficzne.

Napięcia pojawiają się w momencie, gdy sztywne role płci hamują pełny rozwój danej osoby.
Badacze dosyć jednomyślnie definiują konflikt płci jako niezgodność między tym, jak postrzega siebie i swoje charakterystyczne cechy człowiek, a narzuconymi mu z zewnątrz standardami płci. Garnets i Pleck (1979) definiują takie napięcia jako „niezgodność między rzeczywistym „ja” a tą częścią idealnego „ja”, która tradycyjnie utożsamiana jest z płcią”. Uważają oni, iż napięcia związane z płcią są wewnętrznym procesem psychicznym, który prowadzić może do trudności w przystosowaniu psychicznym, a w szczególności do niskiej samooceny. Mówiąc inaczej, kiedy sztywne normy nie pozwalają osobie na swobodne wyrażenie siebie, w rezultacie będzie ona mieć zaniżone poczucie własnej wartości.

Podstawa identyfikacji płciowej kształtuje się w dzieciństwie, w szczególności na łonie rodziny, w szkole, wśród rówieśników. Pomię...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Sprawdź, co zyskasz, kupując prenumeratę.

Zobacz więcej

Przypisy