Berlińska restauracja
Odpowiedzi szukamy w Berlinie lat dwudziestych XX wieku. Kurt Lewin, jeden z najbardziej wpływowych psychologów epoki, miał zauważyć w restauracji, że kelner bezbłędnie pamięta niezapłacone zamówienia, a po uregulowaniu rachunku traci do nich dostęp.
Ta anegdota ma jednak dwie wersje. W relacji przytaczanej przez historyka psychologii Edwina Boringa kelner pamięta kwotę rachunku. W relacji Donalda MacKinnona, który siedział przy tamtym stoliku: pamięta, co kto zamówił. Różnica jest drobna, choć bardzo wymowna: opowieść o pamięci sama uległa przekształceniu w pamięci. Lepiej więc traktować tę anegdotę jako punkt wyjścia i inspirację do dalszych rozważań niż jako dowód potwierdzający istnienie samego zjawiska.
Zagadnienie postanowiła zbadać Bluma Zeigarnik, która w 1922 r. trafiła do Berlina, a pięć lat później obroniła u Lewina doktorat.
Jej eksperyment był prosty. Uczestnicy dostawali serię krótkich zadań: składanie papieru, mnożenie, rysowanie wazonu. Część zadań pozwalano im dokończyć, a inne przerywano. Potem proszono o wymienienie z pamięci wszystkiego, co robili. Efekt? Zadania przerwane przypominano sobie częściej niż te ukończone. To właśnie tę obserwację zaczęto później określać mianem efektu Zeigarnik.
Wyjaśnienie pochodziło od Lewina: podjęcie zadania tworzy coś w rodzaju napięcia – stanu, który utrzymuje cel w gotowości i rozładowuje się dopiero w momencie jego ukończenia. Przerwanie zostawia napięcie nierozładowane. Brzmi to jak trafna odpowiedź na nasze pytanie sprzed północy. Tylko że historia wcale się na tym nie kończy...
Wniosek, który budzi wątpliwości
Kolejne dekady przyniosły dziesiątki prób powtórzenia badania i coraz więcej… kłopotu. Holenderska psycholożka Annie van Bergen wykonała w latach sześćdziesiątych serię wiernych replikacji. W żadnej z nich zadania przerwane nie okazały się lepiej zapamiętane. Przeglądając wcześniejszą literaturę, naliczyła, że efekt potwierdziła mniej niż jedna trzecia prac, które go badały.
W 2025 r. ukazała się metaanaliza podsumowująca ten dorobek. Wniosek wydaje się jasny: po zsumowaniu badań nie widać ogólnej przewagi pamięciowej zadań niedokończonych.
Już sama Zeigarnik opisywała warunki, w których zaobserwowany przez nią efekt słabł lub znikał. Znaczenie miały między innymi: czas, zaangażowanie uczestników oraz kontekst badania. Mamy więc do czynienia ze zjawiskiem warunkowym. Zdanie, że mózg zawsze lepiej zapamiętuje to, czego nie skończył, jest zatem zb...
Pozostałe 80% artykułu dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.
Dołącz do 50 000+ czytelników, którzy dbają o swoje zdrowie psychiczne
Otrzymuj co miesiąc sprawdzone narzędzia psychologiczne od ekspertów-praktyków. Buduj odporność psychiczną, lepsze relacje i poczucie spełnienia.
