Stan zapalny jest niezbędnym elementem obronnym organizmu, jednak gdy nie wygasa prawidłowo lub jest podtrzymywany przez różne czynniki zapalne, np. zanieczyszczenia środowiska lub nieprawidłowy styl życia, może przekształcić się w przewlekły stan zapalny o niskim nasileniu, utrzymujący się miesiącami lub latami. Taki proces może współuczestniczyć w rozwoju m.in. cukrzycy typu 2 i chorób sercowo-naczyniowych, a także niektórych zaburzeń nastroju, w tym depresji.
Warto w tym miejscu podkreślić, że przewlekły stan zapalny o niskim nasileniu nie jest wyłącznie procesem ograniczonym do pojedynczej tkanki czy narządu. Układ odpornościowy pozostaje w stałej komunikacji z układem nerwowym i hormonalnym za pośrednictwem cytokin, hormonów i neuroprzekaźników. Dzięki temu infekcje, stres, sen czy sposób odżywiania mogą jednocześnie wpływać na odporność, metabolizm i funkcjonowanie mózgu. Można więc powiedzieć, że organizm nieustannie wymienia „SMS-y”, aby na bieżąco dostosowywać swoją reakcję do tego, co dzieje się zarówno wewnątrz, jak i na zewnątrz. Właśnie te dwukierunkowe zależności są przedmiotem badań psychoneuroimmunologii – nauki łączącej wiedzę z zakresu biologii, medycyny i psychologii.
Zachowania chorobowe i zapalna hipoteza depresji
Dobrym przykładem wpływu odporności na mózg jest reakcja organizmu podczas infekcji. Senność, zmęczenie, spadek apetytu i motywacji tworzą tzw. zachowanie chorobowe, za które częściowo odpowiadają cytokiny prozapalne przekazujące mózgowi informację o stanie zapalnym. Obserwacje te stanowiły jeden z elementów, na których oparto zapalną koncepcję depresji, zakładającą udział nadmiernej aktywacji układu odpornościowego w rozwoju objawów depresji. W tym kontekście mówi się o neurozapaleniu, czyli odpowiedzi zapalnej zachodzącej w ośrodkowym układzie nerwowym. Warto jednak dodać, że nie oznacza to, że każdy przypadek depresji ma podłoże zapalne – mechanizm ten prawdopodobnie dotyczy tylko części pacjentów.
Co ciekawe, zależność działa w obie strony. Przewlekłe choroby zapalne, m.in. autoimmunologiczne i nieswoiste choroby zapalne jelit, mogą wiązać się z większym ryzykiem depresji. Z kolei depresja może być powiązana z większym ryzykiem niektórych chorób somatycznych, m.in. sercowo-naczyniowych. Choć nie dowodzi to jeszcze prostego związku przyczynowego, jednak wskazuje, że przewlekły stan zapalny może być jednym z biologicznych łączników między zdrowiem psychicznym i fizycznym.
Styl życia a przewlekły stan zapalny o niskim nasileniu
Na podtrzymywanie przewlekłego stanu zapalnego mogą wpływać codzienne rutyny związane ze stylem życia. Przewlekły stres i niedobór snu mogą zaburzać regulację odporności i nasilać zapalenie. Z kolei regularna aktywność fizyczna ma wykazane działanie obniżające stan zapalny, m.in. poprzez wydzielanie przez mięśnie przeciwzapalnie działających miokin. Znaczenie ma również sposób odżywiania. Dieta śródziemnomorska – oparta o produkty roślinne i bogata w nienasycone kwasy tłuszczowe – wiąże się z korzystniejszym profilem markerów zapalnych i mniejszym ryzykiem zachorowania na choroby cywilizacyjne, w tym depresję. Styl życia nie zastępuje oczywiście psychoterapii ani farmakoterapii, może jednak oddziaływać na mechanizmy łączące odporność, metabolizm i funkcjonowanie mózgu. W kontekście diety szczególne zainteresowanie budzą kwasy omega-3.
Kwasy omega-3 jako wsparcie regulacji stanu zapalnego
W regulacji odpowiedzi zapalnej istotną rolę odgrywają kwasy tłuszczowe omega-3, przede wszystkim eikozapentaenowy (EPA) i dokozaheksaenowy (DHA). Są one składnikami błon komórek nerwowych i odpornościowych oraz wpływają na ich reakcję na sygnały zapalne. Z EPA i DHA powstają również związki, m.in. rezolwiny, które uczestniczą w aktywnym wygaszaniu reakcji zapalnej. Dzięki temu kwasy omega-3 stanowią ważny element łączący sposób żywienia z funkcjonowaniem układu odpornościowego i nerwowego.
EPA i DHA dostarczamy z pokarmu wraz z tłustymi rybami morskimi, jednak w wielu populacjach, także w Polsce, ich spożycie pozostaje niewystarczające. Z kolei roślinne źródła omega-3 dostarczają kwasu alfa-linolenowego (ALA), który jest słabo przekształcany w organizmie do EPA i DHA, dlatego przy niskim spożyciu ryb pomocna może być suplementacja. Przy wyborze suplementu warto sprawdzać rzeczywistą zawartość EPA i DHA w preparacie, a nie tylko ilość samego oleju rybiego. Ważna też jest forma chemiczna – naturalne, nieskoncentrowane oleje charakteryzują się wyższą biodostępnością w porównaniu do syntetycznych estrów etylowych. Warto zwrócić też uwagę na jakość preparatu, m.in. wskaźnik TOTOX, który informuje o stopniu utlenienia oleju – im niższa jego wartość, tym mniejsze nasilenie procesów utleniania.
Kwasy omega-3 w chorobach zapalnych i depresji
U zdrowych dorosłych zalecane łączne spożycie EPA i DHA wynosi około 250 mg na dobę. Jednak w badaniach klinicznych nad działaniem przeciwzapalnym w chorobach o podłożu zapalnym stosuje się zwykle wyższe dawki, często rzędu 1–3 g dziennie, przy których obserwuje się poprawę markerów stanu zapalnego, takich jak CRP czy IL-6. W kontekście depresji najnowsze badania sugerują, że suplementacja kwasami omega-3 może wspierać poprawę objawów choroby przede wszystkim u osób z rozpoznaną depresją, a korzystniejsze efekty częściej obserwuje się przy preparatach z większym udziałem EPA. W analizach klinicznych stosowano dawki rzędu około 1–2 g kwasów omega-3 na dobę. Oczywiście nie oznacza to, że są to dawki odpowiednie dla każdego – ich dobór powinien uwzględniać konkretny cel suplementacji, skład preparatu oraz indywidualną sytuację zdrowotną.
Granica między zdrowiem psychicznym i fizycznym jest znacznie mniej wyraźna, niż przez lata sądziliśmy. Przewlekły stan zapalny o niskim nasileniu może być jednym z mechanizmów, które łączą te dwa obszary – sygnały zapalne powstające w organizmie mogą wpływać na funkcjonowanie mózgu, a procesy zachodzące w mózgu mogą modyfikować aktywność układu odpornościowego. Dlatego działania wspierające regulację przewlekłego stanu zapalnego – odpowiedni sen, regularna aktywność fizyczna, regulacja reakcji stresowej i sposób żywienia – mogą mieć znaczenie zarówno dla zdrowia fizycznego, jak i psychicznego. W kontekście żywienia znaczenie ma także odpowiednia podaż składników uczestniczących w regulacji odpowiedzi zapalnej, w tym kwasów omega-3 EPA i DHA.
Piśmiennictwo
- Strizova O. i wsp.: Stress and the Immune System: Insights From Psychoneuroimmunology. Physiol Res. 2026; 75(3): 399–427.
- Li Y. i wsp.: Elucidating the bidirectional association between autoimmune diseases and depression: a systematic review and meta-analysis. BMJ Ment Health. 2024; 27(1): e301252.
- Massironi S. i wsp.: The Burden of Psychiatric Manifestations in Inflammatory Bowel Diseases: A Systematic Review With Meta-analysis. Inflamm Bowel Dis. 2025; 31: 1441–1459.
- Bergstedt J. i wsp.: Distinct biological signature and modifiable risk factors underlie the comorbidity between major depressive disorder and cardiovascular disease. Nat Cardiovasc Res. 2024; 3: 754–769.
- Lu Y. i wsp.: Clinical impacts of n-3 fatty acids supplementation on depression symptoms: an umbrella review of meta-analyses. Br J Nutr. 2024; 131(5): 841–850.
- Bizzozero-Peroni B. i wsp.: The impact of the Mediterranean diet on alleviating depressive symptoms in adults with depressive disorders: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Nutr Rev. 2025 Jan 1; 83(1): 29–39.
- Rychlik E. (red.). Normy żywienia dla populacji Polski. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH-PIB 2024.
- Stoś K. i wsp.: Fish consumption frequency in the adult population in Poland. Appl Sci. 2024; 14(19): 8891
- Norouziasl R. i wsp.: Efficacy and safety of n-3 fatty acids supplementation on depression: a systematic review and dose-response meta-analysis of randomised controlled trials. Br J Nutr. 2024; 131(4): 658–671.
- Dantzer R. i wsp.: From inflammation to sickness and depression: when the immune system subjugates the brain. Nat Rev Neurosci. 2008; 9(1): 46–56.
- Calder P.C.: Omega-3 fatty acids and inflammatory processes: from molecules to man. Biochem Soc Trans. 2017; 45(5): 1105–1115.
- Kavyani Z., Musazadeh V., Fathi S. i wsp.: Efficacy of the omega-3 fatty acids supplementation on inflammatory biomarkers: an umbrella meta-analysis. Int Immunopharmacol. 2022; 111: 109104.
- Amlashi M.A. i wsp.: Dose-dependent effects of omega-3 polyunsaturated fatty acids on C-reactive protein concentrations in cardiometabolic disorders: a dose-response meta-analysis of randomized clinical trials. Inflammopharmacology. 2025; 33(5): 2325–2339.
