Dołącz do czytelników
Brak wyników

Mózg i umysł , Laboratorium

2 lutego 2016

Decyzje bez pojęcia

0 639

Trafne decyzje podejmujemy szybciej niż jesteśmy w stanie podać ich powody.Przed błędnymi decyzjami ostrzega nas bowiem pobudzenie emocjonalne. Tak przynajmniej uważa słynny neuropsycholog Antonio Damasio.

W 1994 roku Antonio Damasio, portugalski neuropsycholog z Uniwersytetu Południowej Kalifornii, opublikował książkę Błąd Kartezjusza. Emocje, rozum i ludzki mózg, w której przedstawił hipotezę markera somatycznego. Głosi ona, że w sytuacjach, których złożoność przekracza możliwości rozumu, ludzkie decyzje wspomagane są przez emocjonalne wskazówki wysyłane do mózgu prosto z ciała. Założenie Damasio nie jest bardzo odkrywcze ani dzisiaj, ani nie było 15 lat temu, jednak wywołało niemałe poruszenie wśród badaczy.

Pręt w mózgu
Złożyły się na to co najmniej dwie przyczyny. Po pierwsze, próby weryfikacji hipotezy markera somatycznego podjęto na pograniczu psychologii i neuronauki, czyli w obszarze, w którym naukowcy szukają odpowiedzi na wiele pytań od lat nurtujących psychologię. Drugim czynnikiem popularności hipotezy był rozmach, z jakim Damasio przedstawił ją w książce. Już sam tytuł książki przyciągnął wielu czytelników – nie tylko naukowców i nie tylko psychologów. Jeśli dodać do tego kieszonkowy format i orga[-]nizację treści bardziej przypominającą kryminał niż monografię naukową, nie dziwi,
że ogromna rzesza (jak na rynek czytelników literatury naukowej) czytelników poznała i niespotykanie łatwo przyjęła tę hipotezę bez czekania na dowody z badań.

Nauka rządzi się jednak innymi nieco prawami niż demokracja i wola ogółu nie wystarczy do przyjęcia lub odrzucenia hipotezy. Dla nauki liczą się fakty, a te są następujące.

POLECAMY

Antonio Damasio jest nie tylko naukowcem, ale również praktykiem w dziedzinie neuropsychologii, który prowadził terapię pacjentów z bardzo specyficznym uszkodzeniem kory mózgowej – brzuszno-przyśrodkowej okolicy kory przedczołowej. Funkcją tego obszaru mózgu jest zbieranie sygnałów płynących z ciała, np. informacji o aktualnym stanie żołądka. Damasio zauważył, że pacjenci miewali problemy z szybkim podjęciem nawet rutynowych decyzji i stosunkowo często angażowali się w przedsięwzięcia o dużym stopniu ryzyka.

Podobną charakterystykę funkcjonowania autor hipotezy znalazł w należącym do kanonu neuropsychologii opisie przypadku Phineasa Gage’a – budowniczego kolei na Dzikim Zachodzie, który uległ nieszczęśliwemu, choć nietypowo zakończonemu wypadkowi. Podczas prac przy niwelacji terenu stalowy pręt wystrzelony z odwiertu w skale przebił czaszkę Gage’a, trafiając go w okolicy nosa i wychodząc w okolicy ciemienia. Pręt nie zabił pracownika kolei, ale spowodował zniszczenie właśnie tej okolicy mózgu, której deficyty stwierdzono u pacjentów Damasio. Znaleziony w archiwach opis funkcjonowania Gage’a przypominał zachowanie, które Damasio obserwował u swoich pacjentów.

Gra w karty
Damasio poddał swoich pacjentów testom psychologicznym służącym sprawdzeniu, jakie funkcje umysłu uległy u nich pogorszeniu. Ku jego zaskoczeniu, pacjenci ci nie przejawiali poważniejszych braków w zakresie najważniejszych funkcji poznawczych: pamięci, uwagi, rozumowania. Ewentualne ubytki nie były tak duże, aby mogły wyjaśniać nieprzystosowane funkcjonowanie tych osób. Pacjenci gorzej od przeciętnych Amerykanów radzili sobie jednak z pewnym zadaniem przypominającym grę hazardową.

Zadaniem tym była skonstruowana przez pracującego wówczas wspólnie z Damasio na Uniwersytecie Stanowym w Iowa Antoine’a Becharę gra hazardowa, powszechnie nazywana skrótem angielskiej nazwy Iowa Gambling Task – IGT. Zadanie to polega na wielokrotnym dokonywaniu wyboru jednej z czterech opcji o różnych, nieznanych uczestnikowi skutkach finan[-]sowych. Opcje te stanowią talie specjalnych kart o grzbietach przypominających standardowe karty do gry. Na ich drugiej stronie widnieją kwoty wygranych lub przegranych. Po wybraniu przez uczestnika talii, odkrywana jest leżąca na jej wierzchu karta. W przypadku wygranej uczestnik otrzymuje pewną kwotę pieniędzy, a w przypadku przegranej traci widniejącą na karcie sumę. Celem uczestnika jest zgromadzenie jak największej ilości pieniędzy. Całą wiedzę i doświadczenie dotyczące warunków podejmowania decyzji uczestnik gromadzi na podstawie swoich doświadczeń z decydowaniem. IGT symuluje więc nie tylko pojedyncze akty podejmowania decyzji, ale cały proces uczenia się decydowania w nowej sytuacji.

Kluczową barierą utrudniającą szybkie rozpoznanie korzystnych opcji jest fakt, że talie prowadzące do wyższych wygranych (stałych w obrębie każdej talii) są w istocie opcjami niekorzystnymi, gdyż przegrane w tych taliach również są wysokie. Talie o niższych wygranych zawierają również niższe przegrane, a więc częstsze wybieranie tych właśnie talii prowadzi w efekcie do sukcesu. Oprócz głównego zróżnicowania talii ze względu na ich atrakcyjność, zarówno korzystne, jak i niekorzystne opcje podzielono dodatkowo na bardziej i mniej ryzykowne. W opcjach ryzykownych przegrane stanowią 10 proc. kart, w opcjach mniej ryzykownych aż 50 proc.; w tych drugich przegrane są jednak pięciokrotnie niższe, a więc mimo różnicy ryzyka talie te nie różnią się pod względem faktycznej atrakcyjności.

Zdrowe osoby dość szybko uczyły się podejmować trafne decyzje. Na początku gry równie często wybierały talie korzystne i niekorzystne, jednak od około 30. próby coraz rzadziej sięgały po kartę z talii prowadzących do strat. Pacjenci z uszkodzoną korą mózgową zbierającą sygnały z ciała, z upływem gry coraz częściej wybierali opcje dla nich niekorzystne. Zgodnie z interpretacją Damasio, u podłoża ich problemów leży zaburzony mechanizm uczenia się trafnego podejmowania decyzji.

Emocjonalny wybór
Kluczowa dla skonstruowania hipotezy markera somatycznego obserwacja dotyczyła uznawanego za przejaw emocji zwiększenia przewodnictwa elektrycznego skóry. Po około 30. ruchach w grze, tuż przed podjęciem błędnej decyzji, u osób zdrowych pojawiała się taka reakcja i towarzyszyła błędnym wyborom już do końca zadania. U pacjentów nie zaobserwowano podobnej reakcji. W jednym z kolejnych badań uczestników IGT, zarówno zdrowych, jak i grupę z uszkodzeniami kory mózgowej integrującej sygnały cielesne, podczas gry kilkakrotnie pytano, które opcje wydają się im korzystniejsze i dlaczego.

Okazało się, że zarówno niektórzy pacjenci, jak i zdrowe osoby po podjęciu wielu decyzji uświadamiali sobie atrakcyjność poszczególnych opcji. Osoby zdrowe potrafiły jednak podejmować trafne decyzje jeszcze zanim były w stanie podać ich powody. A pacjenci podejmowali nietrafne decyzji nawet mimo znajomości przesłanek.

Na podstawie powyższych faktów Damasio przeprowadził następujące wnioskowanie: jeśli uszkodzenie części mózgu służącego zbieraniu sygnałów o stanie ciała prowadzi do pogorszenia podejmowania decyzji, to sygnały z ciała odgrywają ważną rolę w podejmowaniu decyzji. Skoro ponadto w zadaniu wymagającym podejmowania decyzji osoby z uszkodzeniem tej części mózgu nie przejawiają pobudzenia emocjonalnego przed błędną decyzją, to prawdopodobnie pobudzenie to służy ost...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Sprawdź, co zyskasz, kupując prenumeratę.

Zobacz więcej

Przypisy