Trudności w budowaniu relacji, bliskości i funkcjonowaniu zawodowym osób z ADHD

Aktualne międzynarodowe konsensusy kliniczne wskazują, że ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym, które może utrzymywać się w dorosłości i wpływać na funkcjonowanie społeczne, zawodowe, rodzinne oraz emocjonalne (Faraone, 2021; Kooij, 2019).

Dla osoby z ADHD codzienność może przypominać życie z nieustannie grającym radiem w głowie: z natłokiem myśli, chaosem w dokumentach, zapomnianymi ustaleniami, niedokończonymi zadaniami i poczuciem, że „znowu nie nadążam”. Z zewnątrz wygląda to czasem jak brak zaangażowania, lekceważenie, lenistwo albo niedojrzałość. Od środka często jest to jednak doświadczenie ogromnego wysiłku, napięcia i ciągłego nadrabiania własnych trudności regulacyjnych.

I właśnie dlatego ADHD tak mocno wpływa na relacje i pracę. Nie dlatego, że osoby z ADHD nie chcą kochać, współpracować, dotrzymywać słowa albo być odpowiedzialne. Problem polega na tym, że objawy ADHD uderzają dokładnie w te obszary, na których buduje się bliskość i zaufanie: przewidywalność, pamięć o ustaleniach, regulację emocji, punktualność, konsekwencję, komunikację i zdolność do naprawiania szkód po konflikcie.

Badania dotyczące dorosłych z ADHD wskazują, że objawy nieuwagi, impulsywności, trudności organizacyjnych i dysregulacji emocjonalnej mogą przekładać się na niższą satysfakcję ze związku, częstsze konflikty oraz większe ryzyko niestabilności relacji romantycznych. Nie oznacza to, że osoby z ADHD nie są zdolne do trwałej bliskości, a raczej, że relacja częściej wymaga świadomego budowania zewnętrznych struktur, jasnej komunikacji, psychoedukacji i wspólnych strategii radzenia sobie (Wymbs, 2021).

„Ślepota czasowa”: kiedy „zaraz” nie znaczy to samo dla obu stron

Jednym z najbardziej obciążających objawów ADHD w relacjach i pracy jest zaburzone odczuwanie czasu, często określane jako „ślepota czasowa”. Osoba z ADHD może mieć trudność z realnym oszacowaniem, ile potrwa zadanie, kiedy powinna zacząć przygotowania albo jak blisko jest termin. Barkley (2009) opisuje trudności z zarządzaniem czasem jako jeden z ważnych elementów codziennego funkcjonowania osób z ADHD.

W praktyce świat często dzieli się na dwa tryby: „teraz” i „nie teraz”. Problem polega na tym, że „nie teraz” bardzo łatwo zamienia się w „nigdy”, dopóki konsekwencje nie staną się nagłe, bolesne i nieuniknione.

W relacji „ślepota czasowa” może przejawiać się w sytuacjach, gdy partner znowu wychodzi za późno, znowu nie zdążył zrobić zakupów, znowu nie przygotował dokumentów, znowu zapomniał o ustalonej godzinie lub – co najgorsze – o rocznicy ślubu. Przykładowo w pracy, objawem „ślepoty czasowej” jest sytuacja, gdy osoba długo nie zaczyna projektu, a potem wykonuje go w ostatniej chwili, często kosztem snu, zdrowia i jakości współpracy z zespołem.

Dla otoczenia to może być bardzo trudne, bo powtarzający się chaos czasowy narusza poczucie bezpieczeństwa. Jeżeli nie wiadomo, czy druga osoba dotrzyma terminu, zjawi się na czas albo pamięta o wspólnym zobowiązaniu, relacja zaczyna działać w trybie ciągłej czujności.

Właśnie dlatego w ADHD tak ważne są zewnętrzne systemy organizacji. Nie jako „ładne dodatki”, ale jako protezy funkcji wykonawczych: wspólny kalendarz, przypomnienia, checklisty, jasne terminy pośrednie, widoczne listy obowiązków i krótkie podsumowania ustaleń.

Nie chodzi wyłącznie o to, żeby osoba z ADHD „bardziej się postarała”. Wiele osób z ADHD wielokrotnie podejmowało już takie próby, ale bez odpowiednich strategii i zewnętrznych struktur okazywały się one nietrwałe. Chodzi o to, żeby przestać opierać relację i pracę wyłącznie na pamięci, poczuciu czasu i spontanicznej mobilizacji.

Przeciążenie bodźcami

U części osób z ADHD zwykłe wyjście do supermarketu może stać się doświadczeniem silnego przeciążenia bodźcami, zwłaszcza gdy sytuacja wymaga jednoczesnego filtrowania wielu informacji, utrzymywania uwagi i regulowania napięcia emocjonalnego. Jasne światła jarzeniówek, głośna muzyka, setki kolorowych opakowań, szum rozmów innych klientów – wszystko to może zwiększać poziom napięcia, utrudniać selekcję bodźców i nasilać poczucie przeciążenia.

Podczas gdy osoba neurotypowa często potrafi odciąć się od pobocznych hałasów i skupić wyłącznie na liście zakupów, człowiek z ADHD może mieć trudność z pomijaniem bodźców nieistotnych dla aktualnego zadania. Po powrocie z pozornie prostego wyjścia taka osoba może czuć się wyraźnie zmęczona, rozdrażniona i mieć mniejszą gotowość do rozmowy z domownikami. Taki stan przeciążenia może zwiększać drażliwość i utrudniać regulację emocji, zwłaszcza gdy nakłada się na zmęczenie, presję czasu lub konflikt.

Badania dotyczące dorosłych z ADHD wskazują, że zaburzenie to może wiązać się z trudnościami w funkcjonowaniu społecznym, relacyjnym i zawodowym. U osób starszych z ADHD opisywano m.in. większe ryzyko samotności oraz częstsze doświadczenie rozwodu lub niepozostawania w związku małżeńskim, a w badaniach nad dorosłymi z ADHD zwracano także uwagę na obciążenia związane z produktywnością i funkcjonowaniem zawodowym (Able, 2013; Michielsen, 2015; Soares, 2021; Wymbs, 2021).

Emocjonalny pożar

ADHD wciąż bywa kojarzone przede wszystkim z trudnościami w koncentracji, nadruchliwością i niemożnością usiedzenia na miejscu. Taki obraz jest jednak niepełny, zwłaszcza gdy mówimy o osobach dorosłych. U wielu z nich na pierwszy plan wysuwają się nie tylko problemy z uwagą i organizacją, lecz także trudności w regulacji emocji: szybkie narastanie złości, niska tolerancja frustracji, gwałtowne reakcje na krytykę albo długie przeżywanie pozornie drobnych konfliktów. Dysregulacja emocjonalna nie stanowi odrębnego kryterium diagnostycznego ADHD, ale badania i przeglądy wskazują, że jest częstym oraz istotnym klinicznie wymiarem funkcjonowania wielu osób z ADHD, zwłaszcza dorosłych (Shaw, 2014; Surman, 2013).

To właśnie ten emocjonalny wymiar ADHD bywa szczególnie obciążający dla relacji partnerskich, rodzinnych i zawodowych.

Możemy wyobrazić sobie, że mózg ma wbudowany hamulec bezpieczeństwa. Kiedy ktoś nas mocno zdenerwuje, niesprawiedliwie oceni lub zajedzie nam drogę na skrzyżowaniu, oczywiście czujemy nagłą złość. Jednak hamulec daje nam cenną sekundę lub dwie na refleksję: „Okej, uspokój się, nie krzycz, to bez sensu, tylko pogorszysz sprawę, to nic nie da”.

U osoby z ADHD ten mechanizm hamulcowy działa z opóźnieniem albo nie działa wystarczająco sprawnie. Droga od bodźca do reakcji bywa błyskawiczna. Emocja pojawia się jak nagły wybuch wulkanu – natychmiastowo, z pełną mocą i bez wystarczającego filtra społecznego. Stąd liczne konflikty i nieporozumienia.

Badania nad parami romantycznymi, w których jedna z osób miała ADHD, pokazują, że objawy zaburzenia mogą wpływać na sposób przeżywania konfliktu, rozwiązywania problemów i oceniania satysfakcji ze związku. Szczególne znaczenie ma tu nie tylko sama impulsywność, ale także to, jak partnerzy interpretują powtarzające się trudności: jako złośliwość, brak troski albo jako objaw wymagający wspólnej strategii radzenia sobie (Canu, 2014).

Badania nad dorosłymi z ADHD wskazują, że objawy zaburzenia mogą negatywnie wpływać na zdrowie, funkcjonowanie zawodowe, samoocenę, życie osobiste oraz relacje społeczne. W literaturze podkreśla się również, że trudności emocjonalne i interpersonalne mogą nasilać konflikty, obniżać satysfakcję z relacji i utrudniać codzienne funkcjonowanie w rodzinie oraz pracy (Able, 2013; Wojnarska, 2019; Wymbs, 2021).

Przed oczami mam pacjenta, którego „lont” był bardzo krótki. Sam nazywał to „włoskim temperamentem”, a jego partnerki określały go jako osobę, która „nie panuje nad sobą”. Wojtek z boku wygląda na człowieka sukcesu. Jest przystojny, dowcipny, bardzo inteligentny i jest duszą towarzystwa na każdej imprezie. Jego związki partnerskie trwają jednak maksymalnie kilka miesięcy, po czym rozpadają się z hukiem.

Powód zawsze jest podobny. Gdy jego partnerka ma choć trochę inne zdanie na jakikolwiek temat, w Wojtku momentalnie coś pęka i wybucha złością. Czuje wtedy fizyczny ból w klatce piersiowej, ma wrażenie, jakby emocje zalały jego racjonalne myślenie. Zaczyna krzyczeć, używać bardzo ostrych słów, trzaska drzwiami i rzuca przedmiotami. Warto jednak podkreślić, że ADHD może pomagać zrozumieć mechanizm impulsywnej reakcji, ale nie usprawiedliwia przemocy, zastraszania ani agresji wobec partnera. W takich sytuacjach priorytetem jest bezpieczeństwo osoby doświadczającej przemocy oraz specjalistyczna pomoc.

Co najbardziej przerażające dla jego partnerek, po około 15–20 min ten potężny atak złości całkowicie z niego schodzi. Pobudzenie układu nerwowego opada, Wojtek nagle staje się z powrotem miły, uśmiechnięty i jakby nigdy nic proponuje, że zaparzy wspólną kawę. Zupełnie nie rozumie, dlaczego jego partnerka siedzi w kącie pokoju, cała się trzęsie i płacze.

Dla niego sytuacja się skończyła, emocja minęła. Dla niej ten emocjonalny rollercoaster jest nie do zniesienia na dłuższą metę. Kobiety odchodzą, bo czują się przy nim zagrożone, a Wojtek zostaje sam z narastającym poczuciem winy i etykietą tyrana, choć w głębi duszy jest wrażliwym człowiekiem, który nie panuje nad swoimi reakcjami.

Nie każda osoba z ADHD reaguje jednak zewnętrzną agresją. Szczególnie kobiety częściej internalizują emocje, co może prowadzić do objawów depresyjno-lękowych, autoagresji lub zachowań autodestrukcyjnych. U części pacjentów impulsywność emocjonalna może jednak prowadzić do gwałtownych reakcji słownych albo eskalacji konfliktu.

Z tym tematem wiąże się też zjawisko określane potocznie jako RSD – silna wrażliwość na odrzucenie, krytykę lub porażkę. Termin ten wymaga ostrożności, ponieważ nie jest formalną kategorią diagnostyczną. Bezpieczniej traktować go jako popularne określenie kliniczne odnoszące się do dysregulacji emocjonalnej, impulsywności emocjonalnej, wrażliwości interpersonalnej i trudności w regulowaniu reakcji na konflikt, opisywanych u części dorosłych osób z ADHD (Shaw, 2014; Surman, 2013; Wymbs, 2021).

Wysoka wrażliwość na odrzucenie lub krytykę może obciążać relacje, ponieważ neutralne lub drobno krytyczne komunikaty bywają odbierane jako sygnał utraty akceptacji. W literaturze dotyczącej dorosłych z ADHD opisuje się obniżoną samoocenę, impulsywność emocjonalną, trudności interpersonalne oraz problemy w regulowaniu reakcji na konflikt, które mogą osłabiać relacje i poczucie własnej skuteczności (Shaw, 2014; Surman, 2013; Wymbs, 2021).

Hiperfokus w zakochaniu i rozczarowanie codziennością

Na początku relacji ADHD może być wręcz niewidoczne albo odbierane jako ekscytujące. Osoba z ADHD potrafi być intensywna, uważna, spontaniczna, kreatywna, pełna energii i bardzo zaangażowana. Nowa relacja dostarcza silnej stymulacji: emocji, nowości, dopaminy, ciekawości i poczucia wyjątkowości. Problem zaczyna się wtedy, gdy relacja przechodzi z fazy intensywnego początku w fazę codzienności.

Związek przestaje być wyłącznie fascynacją, a zaczyna obejmować rachunki, pranie, planowanie wizyt lekarskich, rozmowy o budżecie, ustalanie grafiku, sprzątanie, opiekę nad dziećmi i powtarzalne obowiązki. Dla wielu osób z ADHD właśnie ta rutynowa, powtarzalna część relacji bywa szczególnie trudna.

Partner może wtedy przeżywać bolesną zmianę: „Kiedyś byłam dla niego całym światem, a teraz muszę prosić trzy razy, żeby wyniósł śmieci”. Osoba z ADHD może natomiast czuć: „Nadal kocham, ale nie umiem utrzymać takiego samego poziomu skupienia i mobilizacji w codzienności”. Jeżeli partnerzy nie rozumieją tego mechanizmu, łatwo o dramatyczne interpretacje. Partner myśli, że uczucie zniknęło. Osoba z ADHD myśli, że znowu „zepsuła” coś ważnego. Zaczyna się konflikt między potrzebą stabilności, a potrzebą stymulacji.

Rozwiązaniem nie jest ciągłe szukanie intensywności ani rezygnacja z odpowiedzialności. Pomaga raczej świadome budowanie rytuałów bliskości i systemów codzienności: stałe momenty rozmowy, krótkie randki, wspólne planowanie tygodnia, jasny podział obowiązków i odróżnienie miłości od spontanicznej dostępności uwagi.

Takie podejście jest spójne z rekomendacjami formułowanymi w literaturze dotyczącej ADHD i relacji romantycznych: samo rozpoznanie objawów nie wystarcza, jeśli para nie przełoży tej wiedzy na konkretne sposoby komunikacji, organizacji codzienności i naprawiania napięć po konflikcie (Wymbs, 2021).

Syndrom rodzic-dziecko

Syndrom rodzic-dziecko to jedna z często opisywanych w praktyce klinicznej i potencjalnie bardzo destrukcyjnych pułapek, w jakie mogą wpadać pary, w których jedna osoba ma diagnozę ADHD. W ujęciu klinicznym można go rozumieć jako utrwalenie asymetrycznego układu odpowiedzialności, w którym jeden partner przejmuje funkcję nadmiernie kontrolującą i organizującą, a drugi coraz częściej doświadcza siebie jako osoby krytykowanej, niesamodzielnej lub zawodzącej oczekiwania.

Badania dotyczące małżeństw, w których jedna osoba ma diagnozę ADHD, pokazują, że trudności relacyjne nie ograniczają się do pojedynczych objawów, takich jak zapominanie, impulsywność czy chaos organizacyjny. Mogą obejmować cały wzorzec funkcjonowania pary: większe nasilenie konfliktu, gorsze dostosowanie małżeńskie, mniej korzystne style rozwiązywania sporów oraz bardziej negatywne wzajemne oceny partnerów (Kahveci-Öncü, 2022).

W wielu parach taki scenariusz może rozwijać się stopniowo i wyglądać podobnie. Partner z ADHD zapomina o zrobieniu zakupów, naprawie zlewu, z którego od tygodnia cieknie woda, zostawia otwarte szafki kuchenne, rzuca brudne skarpetki tuż obok kosza na pranie i nie kończy szeregu zadań, których podjął się wcześniej. Jego partner powoli, dzień po dniu, tydzień po tygodniu przejmuje w tym układzie rolę domowego menedżera, kontrolera i osoby odpowiedzialnej za pamiętanie o wszystkim – nie dlatego, że chce, ale dlatego, że czuje się zmuszony.

Zaczyna coraz bardziej przypominać zrzędliwego, wiecznie niezadowolonego rodzica, który ciągle upomina, przypomina, sprawdza, rozlicza, gani i weryfikuje. Taka relacja partnerska często traci swoją równorzędność, a w jej miejsce pojawia się układ dziecko-rodzic. Trudno czuć pożądanie i traktować poważnie kogoś, kogo przed chwilą trzeba było kontrolować jak dziecko lub nastolatka.

Partner może czuć się zmęczony, samotny i przeciążony całą odpowiedzialnością za dom. Ma poczucie, że wszystko jest na jego głowie. Z kolei partner z ADHD, zmagając się z poczuciem winy i wrażliwością na odrzucenie, zaczyna reagować buntem, unika kontaktu, kłamie ze strachu przed kolejną awanturą albo wybucha agresją werbalną w obronie własnej godności. Czuje się w swoim własnym domu stale wadliwy, krytykowany, niedowartościowany, nieakceptowany i niewystarczający.

Perspektywa partnera osoby z ADHD jest ważna, ponieważ przewlekłe kompensowanie trudności organizacyjnych i emocjonalnych drugiej strony może prowadzić do poczucia przeciążenia, osamotnienia i nierównowagi w relacji. Badania jakościowe pokazują, że partnerki osób z ADHD opisują zarówno ciężar codziennego funkcjonowania, jak i konieczność tworzenia własnych strategii radzenia sobie: zdobywania wiedzy o ADHD, stawiania granic oraz budowania bardziej partnerskich sposobów organizacji życia (Zeides Taubin, 2024).

Uzdrowienie relacji

W pracy terapeutycznej z parami, w których jedna osoba ma ADHD, ważnym krokiem bywa uświadomienie obu stronom, że część zachowań związanych z ADHD nie jest wymierzona przeciwko partnerowi. W literaturze dotyczącej ADHD i relacji romantycznych podkreśla się, że psychoedukacja pary może zmniejszać personalizowanie objawów, czyli interpretowanie zapominania, spóźniania się czy trudności organizacyjnych jako dowodu braku miłości, szacunku albo zaangażowania. Dzięki temu para może przejść od wzajemnego oskarżania się do wspólnego rozumienia mechanizmu problemu i szukania praktycznych rozwiązań (Wymbs, 2021). Kolejnym etapem jest formalna przebudowa podziału obowiązków domowych w taki sposób, aby osoba z ADHD nie otrzymywała głównie zadań wymagających dużego skupienia, monotonii i żelaznej pamięci terminowej, np. pilnowania terminów przeglądów samochodu czy płacenia rachunków.

Zamiast tego osoba z ADHD może przejąć zadania dynamiczne, angażujące fizycznie, wymagające kreatywności lub dostarczające szybkich efektów: zrobienie dużych zakupów raz w tygodniu według jasnej listy przesłanej na telefon, skoszenie trawnika, wyprowadzanie psa na długie, aktywne spacery, gotowanie nowych potraw czy organizowanie wyjazdów wakacyjnych.

W ten sposób można formalnie odciążyć drugiego partnera z roli „domowego menedżera”, co pozwala stopniowo wracać do intymności, partnerstwa i bliskości.

W praktyce terapeutycznej kluczowe znaczenie ma psychoedukacja partnerów, która pozwala odróżniać trudności wynikające z ADHD od celowego ignorowania potrzeb drugiej osoby. Partnerzy uczą się, że niektóre zachowania nie są wyrazem lekceważenia relacji, lecz konsekwencją trudności w zakresie funkcji wykonawczych i samoregulacji.

W dobrze funkcjonujących relacjach szczególnie ważne okazują się jasne zasady komunikacji, konkretne komunikaty oraz wspólne strategie organizacyjne, takie jak kalendarze, przypomnienia czy regularne omawianie obowiązków. Istotną rolę odgrywa także wzmacnianie zasobów osoby z ADHD: kreatywności, spontaniczności, elastyczności i zaangażowania emocjonalnego.

Partnerzy, którzy potrafią wspólnie budować atmosferę bezpieczeństwa i akceptacji, mogą doświadczać relacji jako intensywnej emocjonalnie, bliskiej i autentycznej. Szczególną dynamikę mają związki, w których obie osoby mają ADHD. Tego rodzaju relacje bywają bardzo satysfakcjonujące ze względu na wzajemne zrozumienie doświadczeń, podobną wrażliwość emocjonalną oraz większą akceptację dla trudności organizacyjnych. Partnerzy często czują się mniej oceniani i bardziej rozumiani niż w relacjach neurotypowych. Jednocześnie warto zaznaczyć, że dostępna literatura naukowa koncentruje się przede wszystkim na ogólnym wpływie ADHD na relacje romantyczne dorosłych oraz na parach, w których jedna osoba ma ADHD, a znacznie rzadziej na związkach, w których diagnozę mają obie osoby (Wymbs, 2021; Canu, 2014; Kahveci-Öncü, 2022).

Jednocześnie pojawia się ryzyko nasilonego chaosu organizacyjnego, impulsywnych konfliktów oraz trudności z utrzymaniem codziennej struktury życia. W praktyce terapeutycznej pary, w których obie osoby mają ADHD, często zgłaszają problemy z planowaniem finansów, pamiętaniem o obowiązkach, regularnością działań czy eskalacją emocji podczas konfliktów.

Pomocne okazuje się wówczas świadome tworzenie zewnętrznych systemów organizacyjnych, podział obowiązków zgodny z indywidualnymi zasobami oraz rozwijanie umiejętności regulacji emocji. Kluczowe znaczenie ma również unikanie wzajemnego zawstydzania i krytyki. Związki osób z ADHD mogą być trwałe i satysfakcjonujące, jeśli partnerzy uczą się traktować trudności jako wspólny obszar do pracy, a nie dowód niekompetencji czy braku miłości.

ADHD w pracy: między błyskotliwością a utratą zaufania

W środowisku zawodowym ADHD często ma podwójne oblicze. Z jednej strony osoby z ADHD mogą być kreatywne, szybkie, nieszablonowe, odporne na monotonię w sytuacjach kryzysowych i bardzo skuteczne pod presją. Potrafią generować pomysły, widzieć połączenia, których inni nie zauważają, i działać z ogromną energią, kiedy zadanie jest interesujące lub pilne.

Z drugiej strony praca zawodowa wymaga także powtarzalności: odpisywania na e-maile, dokumentowania działań, kończenia rozpoczętych projektów, dotrzymywania terminów, uczestniczenia w spotkaniach, przyjmowania informacji zwrotnej i przewidywalnej współpracy z innymi. To właśnie tu pojawia się napięcie.

Osoba z ADHD może świetnie wypaść podczas burzy mózgów, a potem nie dowieźć ustaleń. Może przygotować znakomitą prezentację w ostatniej chwili, ale wykończyć przy tym cały zespół. Może mieć świetny kontakt z klientem, a jednocześnie zapominać o dokumentacji. Może być niezastąpiona w kryzysie, ale trudna w codziennej współpracy.

W pracy reputację nie buduje się wyłącznie na talencie. Buduje się także na przewidywalności. Jeżeli współpracownicy nie wiedzą, czy dana osoba dotrzyma terminu, odpowie na wiadomość albo pojawi się przygotowana na spotkaniu, z czasem zaczynają omijać ją w ważnych zadaniach. Osoba z ADHD może wtedy czuć się niedoceniona lub odrzucona, choć z perspektywy zespołu problemem nie jest brak sympatii, ale brak zaufania operacyjnego.

Prokrastynacja to nie lenistwo, to paraliż wykonawczy

Największym i najbardziej krzywdzącym mitem społecznym dotyczącym ADHD w pracy jest przekonanie, że osoby te są po prostu leniwe, nieodpowiedzialne i brakuje im dyscypliny. Kiedy pracownik z ADHD odkłada na później zrobienie kluczowego projektu, nie leży w tym czasie na kanapie z poczuciem błogiego relaksu i beztroski. Wręcz przeciwnie. Przeżywa wtedy potężny, wewnętrzny paraliż wykonawczy.

Osoba z ADHD może mieć dużą trudność z rozpoczęciem zadania, które jest duże, nudne, złożone lub niejasne. Pojawia się silny lęk przed porażką, przytłoczenie liczbą małych kroków, niska przewidywana wartość nagrody i wysoki koszt emocjonalny rozpoczęcia zadania. Pracownik może siedzieć przed pustym ekranem monitora i doświadczać silnego oporu psychicznego, a czasem także napięcia somatycznego na samą myśl o rozpoczęciu pracy.

Aby uciec przed tym paraliżującym napięciem psychicznym, zaczyna bezwiednie wykonywać setki czynności zastępczych: porządkuje ikony na pulpicie, parzy kolejną kawę, odkamienia ekspres, porządkuje dokumenty albo bezcelowo przegląda media społecznościowe. Zadanie odsuwa w czasie tak długo, jak to tylko możliwe – do momentu, w którym termin staje się krytyczny.

Wówczas następuje silna mobilizacja stresowa i pracownik wchodzi w stan hiperfokusu. Wchodzi w tryb działania i maksymalnej wydajności. Może wtedy wykonać w krótkim czasie dużą część pracy, którą wcześniej długo odkładał.

Choć efekt końcowy bywa bardzo dobry, cena, jaką pracownik ponosi za ten mechanizm przetrwania, jest ogromna. Bardzo często są to: chroniczne wycieńczenie organizmu, stany lękowe, bezsenność, zaburzenia nastroju, a także stopniowa utrata zaufania ze strony przełożonych oraz współpracowników, którzy nie mogą liczyć na stabilność, przewidywalność i systematyczność jego pracy.

Badania i opracowania dotyczące dorosłych z ADHD wskazują na większe ryzyko trudności zawodowych, w tym obniżonej produktywności, problemów organizacyjnych, trudności w kończeniu zadań oraz większego obciążenia zdrowotnego i funkcjonalnego. Warto jednak ostrożnie formułować wnioski dotyczące absencji czy stabilności zatrudnienia, ponieważ poszczególne badania różnią się metodologią, populacją i sposobem pomiaru funkcjonowania zawodowego (Able, 2013; Adamou, 2013; Joseph, 2019; Kupnicka, 2017).

U części osób problemy te mogą wynikać z trudności w utrzymaniu uwagi, planowaniu, kończeniu zadań, kontroli impulsów oraz regulacji motywacji w warunkach monotonii i niskiej stymulacji. Zaczynają wtedy popełniać proste, banalne błędy wynikające z nieuwagi: mylą cyfry w fakturach, zapominają o załącznikach w e-mailach, wysyłają wiadomości do niewłaściwych klientów. To z kolei prowadzi do konfliktów z przełożonymi i może kończyć się zwolnieniem albo impulsywnym złożeniem wypowiedzenia, którego pracownik żałuje już godzinę później.

Interwencje środowiskowe i systemowe

ADHD u dorosłych może zwiększać ryzyko trudności relacyjnych i zawodowych, ale przy właściwym rozpoznaniu oraz wsparciu wiele osób funkcjonuje satysfakcjonująco w pracy i relacjach. Kluczem jest fundamentalna zmiana podejścia: porzucenie nieskutecznych dotąd przyzwyczajeń na rzecz nowych sposobów radzenia sobie oraz wdrożenia konkretnych technik i narzędzi.

Mózgu z ADHD nie da się „naprawić” siłą woli, ale można stworzyć dla niego odpowiednie warunki do pracy i życia.

Feedback: informacja zwrotna czy zagrożenie?

Informacja zwrotna jest naturalną częścią pracy. Dla wielu osób z ADHD może być jednak szczególnie trudna, zwłaszcza jeśli łączy się z wrażliwością na krytykę, wcześniejszymi doświadczeniami porażki i lękiem przed odrzuceniem.

Neutralny komunikat: „Popraw, proszę, ten fragment” może zostać odebrany jako: „Nie nadajesz się”.

Komentarz: „Musimy porozmawiać o terminach” może brzmieć jak: „Jesteś problemem”.

Brak odpowiedzi od przełożonego może uruchomić myśl: „Na pewno są niezadowoleni”.

Taka reakcja może prowadzić do dwóch skrajnych zachowań: nadmiernego tłumaczenia się albo unikania. W obu przypadkach współpraca staje się trudniejsza.

Dlatego feedback dla osoby z ADHD powinien być konkretny, behawioralny i możliwie jak najmniej oceniający. Zamiast: „Jesteś chaotyczny”, lepiej powiedzieć: „W ostatnich dwóch projektach zabrakło aktualizacji statusu przed terminem. Ustalmy, jak będziemy to monitorować”. Zamiast: „Musisz być bardziej odpowiedzialna”, lepiej: „Potrzebuję informacji do środy do 12:00. Ustalmy przypomnienie dzień wcześniej”.

Nie chodzi o pobłażliwość. Chodzi o taki sposób komunikacji, który zwiększa szansę na zmianę zachowania, a nie tylko uruchamia wstyd i obronę.

Co konkretnie można zmienić w relacji, domu i pracy, żeby nie sprowadzać problemu ani do winy, ani do wymówki? Najważniejsza zasada brzmi: ADHD wyjaśnia mechanizm, ale nie zwalnia z odpowiedzialności za skutki. Jednocześnie odpowiedzialność nie może oznaczać ciągłego zawstydzania, moralizowania i oczekiwania, że osoba z ADHD „po prostu się ogarnie”.

Potrzebne jest trzecie wyjście: odpowiedzialność plus system.

ADHD nie przekreśla zdolności do bliskości, odpowiedzialności ani skutecznej pracy zawodowej. Zwiększa jednak ryzyko trudności tam, gdzie życie wymaga powtarzalności, przewidywalności, regulacji emocji i konsekwencji. Dlatego pomoc dorosłym osobom z ADHD nie powinna ograniczać się do redukcji objawów, ale obejmować także psychoedukację, wsparcie partnerów, dostosowania środowiskowe, zewnętrzne systemy organizacji oraz pracę nad komunikacją i odpowiedzialnością za skutki własnych zachowań.

Olga Respondek-Błażejczyk – psycholog, seksuolog oraz psychoterapeutka w trakcie certyfikacji w nurcie poznawczo-behawioralnym (CBT). Prowadzi konsultacje psychologiczne, psychoedukację, terapię indywidualną oraz terapię par. Specjalizuje się w diagnozie ADHD u osób dorosłych oraz wsparciu osób neuroróżnorodnych. W pracy z młodzieżą i osobami dorosłymi szczególny nacisk kładzie na regulację emocji, identyfikację potrzeb i przekonań oraz rozwijanie skutecznych strategii radzenia sobie z trudnościami w relacjach interpersonalnych i funkcjonowaniu zawodowym.

Bibliografia

1. Able S.L., Haynes V., Vietri J. i wsp.: (2013). ADHD among adults in Europe and the United States: Socio-demographics, comorbidities, health care resource use and work productivity. Value in Health, 16(3), A65.
2. Adamou M., Arif M., Asherson P. i wsp.: (2013). Occupational issues of adults with ADHD. BMC Psychiatry, 13: 59.
3. Barkley R.A.: (2009). ADHD: podjąć wyzwanie. Kompletny przewodnik dla rodziców (A. Błachnio, tłum.). Poznań: Zysk i S-ka Wydawnictwo.
4. Bober-Płonka B., Kuleta-Krzyszkowiak M., Wasilewska M. (2019). Funkcjonowanie studentów z ADHD – różnice między mężczyznami i kobietami. Journal of Education, Technology and Computer Science, numer specjalny 1, 11–20.
5. Canu W.H., Tabor L.S., Michael K. D. i wsp. (2014). Young adult romantic couples’ conflict resolution and satisfaction varies with partner’s attention-deficit/hyperactivity disorder type. Journal of Marital and Family Therapy, 40(4): 509–524.
6. Joseph A., Kosmas C.E., Patel C. i wsp.: (2019). Health-related quality of life and work productivity of adults with ADHD: A UK web-based cross-sectional survey. Journal of Attention Disorders, 23(13): 1610–23.
7. Kahveci Öncü B., Tutarel Kışlak Ş. (2022). Marital adjustment and marital conflict in individuals diagnosed with ADHD and their spouses. Archives of Neuropsychiatry, 59(2): 127–32.
8. Kupnicka Z., Poraj G., Kaźmierski J.: (2017). ADHD u osób dorosłych – rozpoznawanie, przyczyny i skutki. Psychiatria i Psychologia Kliniczna, 17(3): 195–202.
9. Michielsen M.M., Comijs H.C., Aartsen M.J. i wsp.: (2015). The relationships between ADHD and social functioning and participation in older adults in a population-based study. Journal of Attention Disorders, 19(5): 368–379.
10. Shaw P., Stringaris A., Nigg J., Leibenluft E. (2014). Emotion dysregulation in attention deficit hyperactivity disorder. American Journal of Psychiatry, 171(3): 276–93.
11. Soares L.S., Alves A.L.C., Costa D.D.S. i wsp.: (2021). Common venues in romantic relationships of adults with symptoms of autism and attention deficit/hyperactivity disorder. Frontiers in Psychiatry, 12, 593150.
12. Surman C.B.H., Biederman J., Spencer T. i wsp.: (2013). Understanding deficient emotional self-regulation in adults with attention deficit hyperactivity disorder: A controlled study. ADHD Attention Deficit and Hyperactivity Disorders, 5: 273–81.
13. Wojnarska A.D. (2019). Nieprzystosowanie społeczne osób dorosłych z ADHD – aspekty diagnostyczne. Lubelski Rocznik Pedagogiczny, 38(2): 89–109.
14. Wymbs B.T., Canu W.H., Sacchetti G.M., Ranson L.M. (2021). Adult ADHD and romantic relationships: What we know and what we can do to help. Journal of Marital and Family Therapy, 47(3): 664–81.
15. Zeides Taubin D., Maeir A. (2024). “I wish it wasn’t all on me”: Women’s experiences living with a partner with ADHD. Disability and Rehabilitation, 46(14): 3017–25.
16. Kooij J.J.S., Bijlenga D., Salerno L. i wsp.: (2019). Updated European Consensus Statement on diagnosis and treatment of adult ADHD. European Psychiatry, 56(1): 14–34.
17. Faraone S.V., Banaschewski T., Coghill D. i wsp.: (2021). The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 208 evidence-based conclusions about the disorder. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 128: 789–818.