Dołącz do czytelników
Brak wyników

Mózg i umysł , Laboratorium

22 maja 2018

Stary człowiek i co może? [Psychologia dziś]

0 646

Ledwie zdążymy dojrzeć, a już tracimy możliwości poznawcze. Nie da się ukryć - mózg, jak reszta ciała, starzeje się. Czy to normalne, czy to już choroba?

Mijają lata. Z ich upływem, początkowo niepostrzeżenie, potem coraz wyraźniej, pojawiają się zmiany w zachowaniu starszej osoby. Coraz częściej zdarza się jej zapomnieć o garnku zostawionym na kuchni albo o tym, że trzeba zażyć lekarstwa, coraz większym rozdrażnieniem reaguje na luki w pamięci, coraz bardziej upiera się przy swoim.

Bliscy, obserwując te zmiany, niepokoją się: czy to normalne oznaki starzenia się, czy może początek choroby? Również specjaliści próbują odpowiedzieć na to pytanie. Gdzie jest granica między zwyczajnym starzeniem się a otępieniem?

Już w łonie

Nasz mózg zaczyna się rozwijać, zanim pojawiamy się na świecie. Już w łonie matki tworzą się pierwsze neurony. Długi czas sądzono, że proces ten, nazywany neurogenezą, kończy się w pierwszych latach naszego życia. Obecnie wiemy, że trwa przez całe życie, choć z wiekiem ulega znacznemu spowolnieniu.
Elkhonon Goldberg, neuropsycholog z New York University badający specjalizację półkul mózgowych, podaje, że powstające neurony migrują do określonych obszarów mózgu. Tworzą się liczne połączenia między aksonami i dendrytami, dzięki czemu przekazywana jest informacja między neuronami. Dendryty szczególnie intensywnie powstają w pierwszych latach życia, co jest efektem wzmożonego w tym okresie rozwoju ośrodkowego układu nerwowego. W przekazywaniu informacji w mózgu biorą też udział synapsy, czyli miejsca styku błony aksonu z błoną kolejnej komórki nerwowej. W różnych częściach mózgu neurony tworzą się w różnym czasie. W korze wzrokowej proces ten kończy się w pierwszych latach życia, natomiast w korze przedczołowej neurony tworzą się także później, w okresie dojrzewania i wczesnej dorosłości.

Neurony to zaledwie trzecia część komórek w mózgu. Pozostałe dwie trzecie stanowią komórki glejowe – astrocyty i oligodendrocyty. Astrocyty są związane ze wspomaganiem przewodnictwa impulsów w mózgu, polepszają tym samym zdolność uczenia się. Kontrolują również proces neurogenezy. Natomiast oligodendrocyty owijają się wokół aksonów, tworząc tłuszczową osłonkę – mielinę. Zapobiega ona rozpraszaniu się impulsu elektrycznego, przewodzonego w aksonie, poprawiając proces przesyłania informacji. Mielinizacja, podobnie jak powstawanie neuronów, przebiega w różnym czasie w różnych częściach mózgowia. Najdłużej, nawet do 30. roku życia, trwa w obrębie płatów czołowych – jak podaje profesor Christopher Filley z University of Colorado w Denver. Okres mielinizacji związany jest też z nabywaniem nowych umiejętności, wiedzy i doświadczeń.

Koniec mielinizacji i rozwoju płatów czołowych, a szczególnie kory przedczołowej, to zarazem moment osiągnięcia przez osobę dojrzałości psychologiczno-społecznej. Nic dziwnego, że właśnie ta kora jest zaangażowana w planowanie i organizację złożonych czynności intelektualnych, będących przejawem dorosłości. Jak wynika z wielu badań, między innymi prac prof. Goldberga czy prof. Joaquina Fustera z UCLA, kora przedczołowa rozwija się najdłużej (co sprawia, że pełną dojrzałość poznawczo-społeczną osiągamy dopiero w wieku 25–30 lat), a starzeje się szybciej niż inne obszary mózgu, dlatego procesy poznawcze silnie związane z tymi okolicami ulegają zazwyczaj pogorszeniu już około 45. roku życia.

Zaraz po urodzeniu w mózgu rozpoczyna się także proces apoptozy, czyli zaprogramowanej śmierci komórek. Dzięki niemu eliminowany jest nadmiar neuronów, dendrytów i synaps; w ten sposób usuwane są komórki zużyte lub uszkodzone.

Znikający mózg

W miarę jak się starzejemy, waga mózgu zmniejsza się, powiększają się komory mózgu. Atrofia, czyli zanik komórek mózgowych, jest coraz bardziej widoczna na zdjęciach neuroobrazowych – dowodzi Naftali Raz, neurobiolog z Wayne State University. Słabnie przepływ krwi przez mózg, w efekcie trafia do niego mniej tlenu i glukozy. Zmniejsza się również ilość neurotransmiterów (np. acetylocholiny, norepinefryny, dopaminy i serotoniny), odpowiedzialnych za transmisję sygnałów między neuronami. Pogorszeniu ulec mogą przede wszystkim funkcje wykonawcze oraz zdolność zapamiętywania nowych informacji. Zdarza się też, że z wiekiem zmienia się osobowość: starsze osoby stają się mniej towarzyskie, bardziej skupione na sobie, apatyczne i depresyjne.

Rezultaty najnowszych badań sugerują, że mózg starzeje się asymetrycznie. Zdaniem profesora Elkhonona Goldberga zdecydowanie szybciej starzeje się prawa półkula, w jej obszarze obserwuje się większe zaniki komórek. Badania z użyciem technik funkcjonalnego neuroobrazowania, a także wyniki eksperymentów z zastosowaniem tomografii emisyjnej pojedynczego fotonu pokazują, że u osób starszych istotnie częściej obserwuje się obniżony poziom przepływu krwi w prawej półkuli w stosunku do lewej. Profesor Kenneth Heilman z University of Florida przekonuje, że to właśnie prawa półkula jest zaangażowana w poszukiwanie nowych doznań oraz w aktywność twórczą, które są charakterystyczne dla osób młodszych, a z wiekiem często ulegają stopniowemu zahamowaniu.

Pojawiające się z upływem lat zmiany w ośrodkowym układzie nerwowym nie muszą zwiastować procesów neurodegeneracyjnych, prowadzących do otępienia. Nie zawsze też oznaczają gorsze funkcjonowanie poznawcze. Proces ten przebiega różnie. U wielu osób starzenie się może być optymalne (gdy mimo upływu lat funkcje poznawcze pozostają na wysokim poziomie), pomyślne (co oznacza dobrą adaptację do zmian związanych z wiekiem, połączoną z satysfakcjonującą jakością życia) oraz normalne (czyli typowe dla większości osób w populacji).

Czas ryzyka

Czasem jednak zmiany w mózgu osób starszych mają charakter patologiczny, towarzyszą im zaburzenia nastroju oraz otępienie. O tym, czy tak się stanie, decydują zarówno czynniki genetyczne (np. obecność allelu ApoE4 istotnie zwiększa ryzyko choroby Alzheimera), jak i psychospołeczne, środowiskowe (takie jak środowisko pracy, dieta, aktywność fizyczna, intensywność i jakość kontaktów społecznych).

Jak podają David Knopman z Mayo Clinic i Ola Selnes z Johns Hopkins Hospital do najważniejszych czynników ryzyka chorób otępiennych zalicza się wiek osoby. Moment zachorowania zależy od etiologii otępienia. Badania epidemiologiczne pokazują, że na przykład początek choroby Alzheimera przypada zazwyczaj na 65. rok życia, a ryzyko zachorowania na tę chorobę systematycznie wzrasta z wiekiem. Dla porównania, początek otępienia czołowo-skroniowego ma miejsce średnio w wieku 52 lat.
Innym czynnikiem ryzyka jest występowanie otępienia u członków rodziny, urazy głowy połączone z utratą przytomności, nadciśnienie tętnicze i choroby układu krążenia, cukrzyca, przewlekła niewydolność nerek, a także nadużywanie alkoholu i palenie tytoniu.

Yaakov Stern z Columbia University w Nowym Jorku przekonuje, że istotne znaczenie dla pojawienia się deficytów poznawczych ma poziom wykształcenia oraz zdobyte doświadczenie i wiedza. Osoby wykształcone mają lepiej rozwinięte zdolności pamięciowe i myślenie abstrakcyjne. Potrafią skuteczniej rozwiązywać złożone problemy i zadania. Posiadają także tzw. większą rezerwę poznawczą, która w razie kryzysu (np. początku choroby mózgu) umożliwia uruchomienie zapasowych połączeń między neuronami.

Kłopoty z pamięcią

Najczęstszym problemem okresu starzenia się są kłopoty z zapamiętywaniem nowych informacji bądź z przypomnieniem sobie czegoś (np. imion, nazw niektórych przedmiotów).

Pamięć nie jest procesem jednorodnym. Obejmuje ona m.in. pamięć krótkotrwałą i długotrwałą. Aby ocenić pamięć krótkotrwałą, prosi się osobę badaną o odtworzenie materiału bezpośrednio po jego prezentacji. Pamięć długotrwałą dzieli się natomiast na pamięć świeżą i pamięć dawną. Sprawność tej pierwszej ocenia się, prosząc o odtworzenie materiału w kilkanaście lub kilkadziesiąt minut po jego prezentacji, drugiej natomiast poprzez poproszenie osoby badanej o przypomnienie sobie ważnych dla niej wydarzeń autobiograficznych i społecznych, sprawdzając tym samym jej zasób wiadomości i wiedzy. Wyniki badań Julie Snowden pokazują, że w procesie normalnego starzenia się pamięć długotrwała (a w szczególności dawna) pozostaje niezaburzona. Starsze, lecz zdrowe osoby nie mają problemów semantycznych i potrafią wydobyć z pamięci nawet odległe wspomnienia i dobrze przyswojone treści. Fakt ten ma znaczenie w diagnozie wczesnego stadium procesu otę...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Sprawdź, co zyskasz, kupując prenumeratę.

Zobacz więcej

Przypisy