Dołącz do czytelników
Brak wyników

Style życia

8 kwietnia 2020

NR 4 (Kwiecień 2020)

Od sofizmu do fake newsów

56

Nie jesteśmy w stanie pojąć, co myśli lub czuje druga osoba. Dysponujemy tylko własnymi odczuciami i przekonaniami. Możemy jednak o nich dyskutować i w ten sposób szukać wspólnego gruntu z innymi.

Przyjęło się, że do grona herosów złotego wieku greckiej kultury, przynajmniej w obszarze filozofii, należą przede wszystkim Sokrates, Platon i Arystoteles. Zwłaszcza ten pierwszy urósł w naszych współczesnych oczach do rangi symbolu – widzimy dziś w nim wielkiego rewolucjonistę i innowatora. Trzeba jednak skorygować nasze przekonania o Sokratesie w jednym istotnym aspekcie: jego nauczanie nie miało charakteru rewolucyjnego, ale raczej kontrrewolucyjny.

Pierwszą rewolucję w dziedzinie filozofii, czyli w sposobie myślenia o człowieku, świecie, moralności i prawdzie, tak naprawdę zapoczątkowali sofiści. Ich nauczanie wywołało głęboki ferment w greckiej kulturze, zakwestionowali oni bowiem powszechne przekonania na temat roli bogów w ludzkim życiu, obiektywnego charakteru norm etycznych czy dostępności prawdy dla ludzkiego poznania. Dopiero na gruncie tego bezprecedensowego w swych rozmiarach fermentu mogła się narodzić myśl Sokratesa, który w niemal każdym aspekcie swojego nauczania odnosił się do sofistów.

A do ich grona zaliczamy zapomniane już dziś postaci, takie jak Protagoras z Abdery, Gorgiasz z Leontinoi, Prodikos z Keos, Hippiasz z Elidy czy Trazymach z Chalcedonu. Warto o nich pamiętać, odegrali bowiem znaczącą rolę w kształtowaniu się kultury zachodniej. Wiele kluczowych dla tej kultury motywów właśnie sofiści wyrazili jako pierwsi.

Wszystko jest względne

Nieodłącznym elementem zachodniej kultury jest relatywizm. Przyjmuje on dwie formy: relatywizmu poznawczego oraz etycznego. Ten pierwszy oznacza stanowisko głoszące, że w efekcie ograniczeń poznawczych i indywidualnych oraz uwarunkowań kulturowych każdy człowiek postrzega rzeczywistość nieco odmiennie. Jako pierwszy taki pogląd wyraził Protagoras z Abdery, który zawarł je w zdaniu: „Człowiek jest miarą wszechrzeczy, tych, które istnieją, że istnieją, i tych, które nie istnieją, że nie istnieją”. 

Na podstawie swoich doświadczeń wyciągamy wnioski na temat rzeczywistości – o tym, co istnieje, a co nie istnieje, co jest realne, a co nierealne, co jest prawdą, a co nie jest prawdą. Protagoras zauważył jednak, że każde doznanie jest indywidualne, własne. Nie wiemy i nigdy nie będziemy wiedzieć, jak daną rzecz postrzega inny człowiek, bo nie możemy wejść do jego głowy. A zatem każde przekonanie ma charakter względny i subiektywny.

Stanowisko to ma jednak pewien mankament. Trudno w oparciu o nie budować wspólnotę. Aby ją tworzyć, powinniśmy mieć przybliżone rozumienie tego, co rzeczywiste, w przeciwnym razie nie będziemy w stanie skutecznie porozumiewać się i planować działań. Wyobraźmy sobie, że proszę kogoś o pozmywanie naczyń, a on mówi, że w polu jego percepcji naczynia nie istnieją…

Równie kłopotliwy okazuje się głoszony przez sofistów relatywizm etyczny. Zgodnie z nim względność obejmuje wszelkie normy etyczne, podług których ludzie starają się układać sobie życie. Sofiści byli wędrownymi nauczycielami, pierwszymi ludźmi w historii, którzy się z tego fachu utrzymywali. Podróżowali od polis do polis, oferując swoje usługi, zwłaszcza w zakresie nauki retoryki. Z pewnością zwróciła ich uwagę różnorodność norm i standardów obowiązujących w różnych miejscach na świecie. I tak doszli do naturalnego wniosku, że nie istnieją żadne powszechne i uniwersalne zasady etyczne, ale jedynie różne konwencje.

Kłopot z tym stanowiskiem jest taki, że przecież dość często mamy poczucie, że coś jest złe albo dobre bez względu na to, gdzie żyjemy i jakie odebraliśmy wychowanie. Chcielibyśmy bronić pewnych zasad w imię ludzkości, a nie jakiejś dogodnej dla nas konwencji. Na to nam jednak sofiści nie pozwalają, twierdząc, że ulegamy swoistemu lokalnemu złudzeniu....

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Sprawdź, co zyskasz, kupując prenumeratę.

Zobacz więcej

Przypisy