Dermatillomania – czym jest patologiczne skubanie skóry, jakie objawy towarzyszą temu zaburzeniu i jak się je leczy?

Dermatillomania – co to takiego i jakie są jej przyczyny?

Dermatillomania jest zaburzeniem zaliczanym do grupy zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych i pokrewnych. Jej podstawowym objawem są powtarzające się epizody skubania skóry, prowadzące do powstawania widocznych uszkodzeń. Czynność może dotyczyć zarówno zdrowej skóry, jak i niewielkich zmian, takich jak pryszcze, strupy, zadrapania, zgrubienia czy inne nierówności. Dla części osób skubanie jest zachowaniem niemal automatycznym, podejmowanym bez pełnej świadomości, podczas gdy inni wyraźnie odczuwają narastającą potrzebę wykonania tej czynności.

W praktyce dermatillomanię opisuje się zazwyczaj jako zachowanie kompulsywne, impulsywne lub mieszane. I tak:

• skubanie kompulsywne jest zwykle poprzedzone napięciem, dyskomfortem lub poczuciem, że określony fragment skóry „trzeba” poprawić, wygładzić albo usunąć z niego niedoskonałość;
• w przypadku skubania impulsywnego silna potrzeba pojawia się nagle, a jej realizacja przynosi chwilową ulgę lub przyjemność.
• dermatillomania o charakterze mieszanym oznacza, że u wielu pacjentów występują oba mechanizmy – zachowanie może być częściowo świadome, a częściowo automatyczne.

Nie ma jednej, konkretnej przyczyny rozwoju dermatillomanii. Uważa się, że znaczenie ma współwystępowanie czynników psychologicznych, biologicznych i środowiskowych. Niemniej, do czynników, które mogą wyzwalać epizody skubania lub zwiększać ryzyko rozwoju dermatillomanii, należą przede wszystkim:

• nasilony stres i lęk – skubanie staje się w takich sytuacjach sposobem na chwilowe obniżenie napięcia emocjonalnego. Po wykonaniu czynności pacjent często odczuwa ulgę, co wzmacnia nawyk i sprawia, że w przyszłości podobne zachowanie może pojawiać się ponownie w sytuacji stresowej;
• zaburzenia psychiczne – dermatillomania może współwystępować między innymi z depresją, zaburzeniami lękowymi, zaburzeniem obsesyjno-kompulsyjnym, trichotillomanią (polegającą na wyrywaniu włosów) czy zaburzeniem dysmorficznym ciała. Współwystępowanie tych problemów nie oznacza jednak, że każda osoba z patologicznym skubaniem skóry cierpi na inne zaburzenie psychiczne;
• czynniki genetyczne – obserwacje specjalistów, zwłaszcza w zakresie analizy badań ankietowych, sugerują udział predyspozycji genetycznych. Nie oznacza to jednak prostego dziedziczenia choroby. Prawdopodobnie chodzi o dziedziczną podatność na określony sposób reagowania na stres, impulsy i zachowania nawykowe.

Objawy dermatillomanii – na co zwrócić uwagę?

Podstawowym objawem dermatillomanii jest oczywiście powtarzające się skubanie skóry, którego konsekwencją są uszkodzenia tkanek. Najczęściej pacjenci skupiają się na twarzy, skórze głowy, rękach, dłoniach, ramionach, nogach lub innych, łatwo dostępnych obszarach ciała. Często wybierane są miejsca, w których wcześniej pojawił się pryszcz, strupek, zadrapanie, nierówność lub inna zmiana. W ten sposób powstaje błędne koło: niewielkie uszkodzenie skóry prowokuje do dalszego skubania, a kolejne epizody utrudniają gojenie.

Do skubania najczęściej wykorzystywane są palce i paznokcie. Niektórzy pacjenci używają jednak również zębów albo przedmiotów ułatwiających uszkadzanie skóry, takich jak pęsety, szpilki czy inne, ostre narzędzia. Oprócz samego skubania w dermatillomanii obserwuje się:

• blizny i przebarwienia skóry – czyli trwałe ślady pozostające po uszkodzeniach skóry (zwłaszcza, gdy dochodzi do głębszych ran lub wielokrotnego naruszania tego samego miejsca);
• stany zapalne i infekcje – uszkodzona skóra stanowi dla drobnoustrojów znaczące ułatwienie w kontekście wnikania ich do organizmu. W cięższych przypadkach mogą pojawić się rozległe zakażenia, krwawienia, a nawet poważne powikłania ogólnoustrojowe;
• maskowanie śladów po skubaniu – osoby z dermatillomanią mogą ukrywać rany i blizny za pomocą ubrań, rękawiczek, plastrów czy makijażu. Często starają się również unikać sytuacji, w których uszkodzenia skóry mogłyby zostać zauważone;
• wycofanie społeczne – wstyd związany z wyglądem skóry może prowadzić do ograniczania kontaktów towarzyskich, rezygnacji z aktywności, podczas których ciało jest bardziej odsłonięte, a niekiedy także problemów w pracy lub nauce;
• poczucie ulgi, a następnie wstydu i poczucia winy – skubanie może początkowo zmniejszać napięcie lub dawać chwilową satysfakcję, natomiast po zakończeniu epizodu często pojawiają się wyrzuty sumienia, zakłopotanie i niezrozumienie własnego zachowania;
• poczucie braku kontroli – pacjent może wielokrotnie próbować przestać skubać skórę, ale nie jest w stanie utrzymać tego postanowienia – co dodatkowo sprzyja dalszemu obniżaniu się samooceny i pogłębianiu się przekonania o braku wyjścia z sytuacji;
• u części osób współwystępuje kompulsywne wyrywanie włosów, obgryzanie paznokci lub inne powtarzalne zachowania tego typu.

Jak diagnozuje się dermatillomanię?

Rozpoznanie dermatillomanii opiera się przede wszystkim na dokładnym wywiadzie psychiatrycznym i ocenie zachowania pacjenta. W diagnostyce bierze się pod uwagę kilka podstawowych kryteriów:

• powtarzalność epizodów skubania – zachowanie występuje wielokrotnie i prowadzi do powstawania widocznych zmian lub uszkodzeń skóry;
• powtarzające się próby ograniczenia lub zaprzestania skubania – pacjent podejmuje działania mające zatrzymać zachowanie, ale często bez trwałego efektu. Towarzyszyć temu może narastające napięcie psychiczne;
• negatywny wpływ na życie pacjenta – dermatillomania powoduje istotny stres, wstyd lub cierpienie psychiczne albo pogarsza funkcjonowanie społeczne, zawodowe, szkolne czy rodzinne;
• brak możliwości przypisania skubania innej chorobie lub stanom – należy wykluczyć między innymi choroby dermatologiczne, świąd związany z innymi schorzeniami oraz działanie substancji, które mogą wywoływać takie zachowanie (na przykład narkotyków);
• brak lepszego wyjaśnienia przez inne zaburzenie psychiczne – zachowanie nie powinno wynikać na przykład z urojeń, halucynacji dotykowych czy prób „naprawiania” wyimaginowanej lub nadmiernie postrzeganej wady wyglądu w przebiegu zaburzenia dysmorficznego ciał

Leczenie patologicznego skubania skóry – jak wygląda w praktyce?

Leczenie dermatillomanii powinno być dopasowane do indywidualnej sytuacji pacjenta i uwzględniać jego możliwości – najczęściej stosuje się jednak kilka metod jednocześnie, wśród których wyróżnia się:

• terapię psychologiczną. Jednym z podstawowych sposobów leczenia jest terapia poznawczo-behawioralna (CBT). Pomaga ona rozpoznawać sytuacje, myśli i emocje poprzedzające skubanie, a następnie uczy zastępowania problematycznego zachowania bardziej korzystnymi reakcjami. Szczególne znaczenie ma trening odwracania nawyku (habit reversal training, HRT). Pacjent uczy się zauważać pierwsze sygnały pojawiającej się potrzeby skubania i podejmować w tym momencie inne, bezpieczne zachowanie;
• leczenie farmakologiczne. Niestety nie istnieje jeden lek, który można uznać za uniwersalne lekarstwo na dermatillomanię. W określonych sytuacjach lekarz może rozważyć zastosowanie leków z grupy SSRI, zwłaszcza gdy współwystępują depresja, lęk lub objawy obsesyjno-kompulsyjne. W badaniach analizowano także inne leki (w tym memantynę, N-acetylocysteinę/NAC, leki przeciwpadaczkowe czy przeciwpsychotyczne), natomiast wyniki dotyczące poszczególnych substancji są zróżnicowane – dlatego farmakoterapia powinna być prowadzona przez lekarza i dobierana indywidualnie;
• leczenie ewentualnych powikłań skórnych. Jeżeli w wyniku skubania doszło do zakażenia, konieczne jest leczenie dermatologiczne, a w zależności od rodzaju infekcji zastosowanie odpowiednich preparatów miejscowych lub antybiotykoterapii. Przy rozległych i głębokich uszkodzeniach potrzebna może być specjalistyczna pomoc chirurgiczna. Blizny i utrwalone zmiany estetyczne są natomiast leczone zazwyczaj po opanowaniu samego zachowania – między innymi metodami dermatologicznymi i z zakresu medycyny estetycznej.

W terapii często wykorzystuje się również bariery fizyczne, których zadaniem jest utrudnienie automatycznego sięgania do skóry. Zazwyczaj są to specjalne rękawiczki, rękawy, opatrunki lub inne elementy odzieży zakrywające obszary najczęściej poddawane skubaniu. Pomocne może być zajmowanie dłoni podczas oglądania telewizji czy pracy przy komputerze, korzystanie z miękkiej piłeczki lub innego, bezpiecznego przedmiotu, a oprócz tego – utrzymywanie krótkich paznokci oraz usunięcie z łatwo dostępnych miejsc pęset, szpilek czy innych narzędzi wykorzystywanych do uszkadzania skóry. W przypadku silnego stresu istotne jest również wypracowanie innych sposobów regulowania napięcia – na przykład poprzez aktywność fizyczną, techniki relaksacyjne, ćwiczenia oddechowe czy odpowiednią higienę snu. Nie należy również zapominać o właściwej pielęgnacji skóry. Dobrze dobrane kosmetyki mogą ograniczać przesuszenie, podrażnienie i nierówności, które u niektórych osób stają się bodźcem do skubania. Jeżeli problem jest nasilony, występują nawracające rany, blizny lub infekcje, warto skonsultować się zarówno z dermatologiem, jak i specjalistą zdrowia psychicznego.

Więcej artykułów dotyczących tego, w jaki sposób stres czy napięcie emocjonalne mogą wpływać na kondycję psychiczną i co więcej – wywoływać objawy oraz dolegliwości somatyczne (w tym zaburzenia funkcjonowania układu pokarmowego, trądzik neuropatyczny i inne) dostępnych jest na stronie aptekaolmed.pl.

Źródła:

1. Prochowicz, A. Starowicz, Dermatillomania. Objawy, przebieg i następstwa patologicznego skubania skóry, Neuropsychiatria i Neuropsychologia 2012; 7, 4
2. PAP, Kiedy drapanie staje się zaburzeniem, Medycyna Praktyczna – Psychiatria w POZ, 21.04.2017
3. P. Szczepanik-Kułak, Zastosowanie N-acetylocysteiny w leczeniu dermatillomanii, dermatologia-praktyczna.pl, dostęp: 20.08.2026
4. D. Ochędzan, Dermatillomania – kiedy należy postawić to rozpoznanie u pacjenta z chorobą skóry, Psychiatria po Dyplomie 04/2017
5. Dr hab. n. med. P. Pacan, Od dermatologa do psychiatry, czyli o leczeniu onychofagii i onychotillomanii, Psychiatria po Dyplomie 02/2025
6. Barańska, Dermatillomania – coraz częstsze zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne, biotechnologia.pl, dostęp: 20.08.2026
7. Malayala SV, Rehman H, Vasireddy D. Dermatillomania: A Case Report and Literature Review. Cureus. 2021 Jan 27;13(1):e12932. doi: 10.7759/cureus.12932. PMID: 33654612; PMCID: PMC7910222.