Dołącz do czytelników
Brak wyników

Psychologia w działaniu

12 czerwca 2020

NR 1 (Styczeń 2018)

Kiedy groźnie w matce

121

Ciąża to nie choroba, ale na zdrowie matki i dziecka czyha wtedy wiele niebezpieczeństw. Na co powinny uważać i czego wystrzegać się kobiety oczekujące dziecka?

Ciąża to szczególny czas – przez czterdzieści tygodni kobieta musi zadbać o zdrowie i bezpieczeństwo swoje i oczekiwanego dziecka. Zagrożeń, czynników szkodliwych i niebezpiecznych – zwłaszcza w okresie prenatalnym – jest mnóstwo. To, co dla dorosłego organizmu jest niezdrowe, dla rozwijającego się nowego życia może okazać się skrajnie toksyczne. Konsekwencją ekspozycji na niektóre czynniki biologiczne, fizyczne czy chemiczne mogą być nieodwracalne wady wrodzone.

POLECAMY

Jednym z czynników chemicznych jest alkohol etylowy. Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych (PARPA) podaje, że nawet dwie trzecie przyszłych matek nie ma pojęcia o zagrożeniach związanych z piciem w ciąży (personel medyczny nie informuje o tym), a jedna trzecia ciężarnych sięga po alkohol.

Ostrzeżenia od 200 lat

Tymczasem już 200 lat temu pojawiały się stanowcze ostrzeżenia przed spożywaniem alkoholu przez kobiety w ciąży, połogu i karmiące piersią. Od tego czasu naukowcy poznali i dokładnie opisali mechanizm oddziaływania etanolu. Alkohol z łatwością przenika przez łożysko, osiągając u płodu stężenie równe stężeniu we krwi matki lub wyższe i powodując skurcz naczyń pępowinowych, niedotlenienie oraz zahamowanie tworzenia się komórek płodowych. Dzieci matek pijących często rodzą się z zespołem objawów: niską masą urodzeniową, opóźnieniem rozwoju, małogłowiem, małooczem, krótką szczeliną powiekową, wygładzoną wargą górną, niewykształconą rynienką podnosową. Dzieci z alkoholowym zespołem płodowym (Fetal Alcohol Syndrome, FAS) mają problemy ze wzrokiem, słuchem, układem sercowo-naczyniowym, ale najbardziej dokuczliwe są objawy ze strony ośrodkowego układu nerwowego z zaburzeniami neurologicznymi i psychicznymi. 

Dzieci matek pijących w ciąży wolniej się rozwijają, mają trudności z nauką i zachowaniem. Istnieją mniej nasilone zespoły objawów w życiu
płodowym, w których nie wszystkie kryteria dla FAS są spełnione, jednak mogą występować inne objawy. W przypadku niekorzystnych skutków działania alkoholu na płód (Fetal Alcohol Effects, FAE) oprócz małej masy urodzeniowej, opóźnienia rozwoju i jednej z cech FAS, występują naczyniaki oraz zaburzenia rozwoju mięśni i szkieletu.

Alkohol przechodzi także do kobiecego pokarmu. U niemowląt karmionych mlekiem pijących matek zaobserwowano wolniejszy rozwój psychoru-
chowy. 

Mimo coraz szerszej wiedzy i dużego jej rozpowszechnienia nadal nierzadkie są przypadki spożywania alkoholu przez kobiety w ciąży czy karmiące piersią, a jest to przecież czynnik ryzyka, który da się całkowicie wyeliminować – wystarczy chcieć.

Specyfiki z apteki

Alkohol etylowy nie jest jedyną substancją chemiczną, która może zaszkodzić dziecku rozwijającemu się w łonie matki. Szereg leków wykazuje działanie teratogenne, czyli uszkadzające płód, powodując powstanie wad strukturalnych, czynnościowych czy biochemicznych. Część spośród tych leków jest dostępna bez recepty. Właściwie prawie o żadnym leku nie można jednoznacznie powiedzieć, że jest całkowicie nieszkodliwy. Podanie jakiegokolwiek preparatu w okresie ciąży musi być przeanalizowane pod kątem zysków i strat. Badania na ciężarnych kobietach uznano za niedopuszczalne ze względów etycznych, zatem dostępne na rynku leki są badane na zwierzętach, hodowlach tkankowych i komórkowych, a ostatecznych informacji na temat wpływu danej substancji na płód dostarczają retrospektywne badania epidemiologiczne, w których ocenia się związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy zastosowaniem preparatu a wystąpieniem ewentualnych wad u dzieci.

Amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) dzieli leki na pięć kategorii w zależności od bezpieczeństwa stosowania w ciąży. 

W kategorii A, do której należy między innymi kwas foliowy, zalecany przyszłym mamom, znajdują się leki bezpieczne dla kobiet w ciąży. 

Do kategorii B zaliczane są leki, które w badaniach na zwierzętach nie wykazały ryzyka dla płodu, jednak nie ma potwierdzenia w badaniach na kobietach w ciąży, że są bezpieczne. Do tej kategorii należą na przykład leki antyhistaminowe (stosowane w alergiach) czy niektóre antybiotyki. Stosowanie leków z kategorii B jest dosyć bezpieczne, jeśli jednak nie ma takiej konieczności, warto się wstrzymać z ich zażywaniem. 

W kategorii C wymienia się leki o udowodnionym toksycznym wpływie na płód w badaniach na zwierzętach. Leki z tej kategorii podaje się jedynie w przypadku, gdy korzyści wynikające z ich zastosowania przewyższają ryzyko dla płodu. Do kategorii C należy wiele specyfików dostępnych bez recepty: leki przeciwzapalne i przeciwbólowe, substancje zawarte w złożonych preparatach na przeziębienie czy syropach na kaszel, preparaty na zgagę oraz wydawane na zlecenie lekarza leki kardiologiczne. 

W przypadku leków z kategorii D istnieje ewidentne ryzyko dla płodu, jednak korzyści wynikające z zastosowania leku mogą usprawiedliwiać jego podanie. Dotyczy to głównie sytuacji zagrożenia życia. Do tej kategorii należą na przykład niektóre substancje stosowane przy znieczuleniu ogólnym i preparaty służące do umiarowienia rytmu serca w groźnych dla życia zaburzeniach. 

Ostatnia kategoria wyróżniona przez FDA to kategoria X, w której zebrano leki o udowodnionym działaniu szkodliwym dla płodu. Ryzyko ich stosowania przewyższa potencjalne korzyści. Leków tych nie należy stosować u kobiet planujących ciążę. Przykładem są retinoidy stosowane w schorzeniach skóry, w tym w masywnym trądziku.

Lista uszkodzeń płodu, które mogą powstać w wyniku stosowania leków przeciwwskazanych w ciąży, jest dość długa – od wad ośrodkowego układu nerwowego, poprzez rozszczep podniebienia, wady układu kostnego czy sercowo-naczyniowego aż po malformacje w obrębie układu moczowo-płciowego. Zmiany są wyraźnie widoczne (deformacje twarzoczaszki, tułowia, kończyn) bądź dotyczą narządów wewnętrznych.

Dlatego tak ważne jest, by w ciąży nie przyjmować preparatów farmakologicznych bez konsultacji ze specjalistą ginekologiem-położnikiem.

W latach pięćdziesiątych zeszłego stulecia sporą popularnością cieszył się talidomid. Ten lek, sprzedawany bez recepty pod różnymi nazwami handlowymi, zalecany był w walce z bezsennością oraz mdłościami.

Jako preparat przeciwwymiotny był często stosowany u kobiet w ciąży. W 1960 roku udowodniono, że substancja ma działanie teratogenne, a jej stosowanie jest szczególnie niebezpieczne w pierwszym trymestrze ciąży. Nietrudno się domyślić, że przyszłe matki właśnie w tym okresie chętnie sięgały po lek łagodzący poranne mdłości, ponieważ na początku ciąży towarzyszą one wielu przyszłym ma...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Sprawdź, co zyskasz, kupując prenumeratę.

Zobacz więcej

Przypisy