Dołącz do czytelników
Brak wyników

Style życia

3 grudnia 2020

NR 10 (Grudzień 2020)

Czy warto być obok?

172

Przytoczone motto to początek wielkopostnej sekwencji autorstwa Jakuba z Toli, która stała się jedną z najbardziej znanych pieśni – nie tylko kościelnych – stanowiąc tekst bardzo wielu utworów muzycznych, komponowanych przez rozlicznych twórców. Cytuję tę pieśń ze względu na jedno słowo, na ogół mało zauważalne w tekstach i wypowiedziach. Tym słowem jest łaciński przyimek iuxta, w jednym z tłumaczeń na język polski jako obok. Sądzę, że warto mu się bliżej przyjrzeć, bo ma ciekawą przeszłość i jeszcze bardziej ciekawe użycia w różnych kontekstach. Przeszłość to oczywiście pochodzenie od rzeczownika bok łączonego z przyimkami, np. przy boku, pod bokiem, u boku, wreszcie też o bok. Początkowo, w XV wieku, to ostatnie wyrażenie było pisane oddzielnie i znaczyło – podobnie jak dzisiaj – „przy czyimś boku, w bezpośrednim sąsiedztwie”. Od XVII wieku jest pisane i używane na sposób współczesny.
Dzisiaj słowo obok bywa używane zarówno jako przyimek, jak i samodzielny przysłówek, na przykład Ojciec był obok mnie albo Ojciec był obok. Oba sposoby jego umieszczenia w zdaniach są równie ciekawe, o czym na zakończenie. Co prawda elipsa zaimka uzależnia sposób rozumienia zdania od kontekstu sytuacyjnego, ale nie zawsze jest to szczególnie groźne.
W jednym i drugim przypadku mamy do czynienia z przestrzennym porządkowaniem świata. Oto inne przyimki, przykładowo nad i pod. W pewnych przypadkach użycie któregoś z nich jest li tylko wskazaniem miejsca w układzie wertykalnym. Ale w innych jest już nacechowane wartościująco. W wielu systemach religijnych niebo jest nad człowiekiem, a piekło pod ziemią. I tu już porządek góra – dół jest interpretowany jako wartość: dobro – zło. Podobnie jest z osobami ustawianymi w hierarchii ważności. Inna para przyimków, tym razem porządkujących horyzontalnie, podobnie jak obok: przed i za. Pomijam tu czasowe porządkowanie świata, pozostając przy przestrzeni. 
W przypadku przestrzeni sprawa jest dość oczywista. Wszakże wśród osób bywa inaczej. Ważniejsza jest osoba, która jest ustawiona lub wchodzi (np. przez drzwi lub do windy) przed innymi; mniej ważna to ta, która pozostaje za poprzednikami. W polskim savoir-vivrze kobieta wchodzi do windy przed mężczyzną, a ten za nią, ale w Japonii bywa odwrotnie. Jest zresztą oczywiste, że w różnych systemach grzecznościowych i w różnych językach preferencje dotyczące sposobów przestrzennego porządkowania świata są różne. 
Wydawałoby się, że bycie obok nie prowadzi do takich komplikacji wartościujących. Ale i w tym przypadku może być ważne, z której strony osoby ważniejszej ktoś zostaje umieszczony. Raz jeszcze sięgnijmy po teksty religijne. W polskim przekładzie Credo Chrystus zmartwychwstały siedzi obok Ojca, jednak – co ważne – po jego prawicy. Nie zawsze też jest obojętne, czy towarzysząca mężczyźnie kobieta znajduje się obok niego po prawej, czy po lewej ręce. 
Wróćmy już teraz na dobre do naszego przyimka lub przysłówka obok. W jego pols...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Sprawdź, co zyskasz, kupując prenumeratę.

Zobacz więcej

Przypisy