Fideizm

- (od łac. fides – wiara) to pogląd filozoficzny i teologiczny głoszący prymat wiary nad poznaniem rozumowym. W tym sensie fideizm jest przeciwstawny do scjentyzmu, krytycznie odnoszącego się do wiary i poznania mistycznego. Oba te nurty reprezentują długą tradycję przeciwstawiającą wiarę rozumowi. Fideizm wyraża irracjonalizm, czyli typowe dla romantyzmu przekonanie, że rzeczywistości nie da się poznać w racjonalny sposób, więc najwyższą wartość mają pozarozumowe środki poznawcze. Kontynuuje tę myśl Henri Bergson, uznając, że mamy dwie władze poznawcze: intelekt i intuicję, lecz tę drugą stawia wyżej.  Według fideisty poznanie religijne w postaci objawienia wyprzedza poznanie rozumowe, a jedynym źródłem wiedzy w kwestiach wiary i etyki może być tradycja ludzkości oparta ostatecznie na pierwotnym Bożym Objawieniu.

Tradycje fideistyczne szczególnie wyraźne są w pismach Tertuliana, a także św. Augustyna. W połowie XIX wieku Pius IX w swej encyklice odrzucił fideizm, a także skrajny racjonalizm teologiczny. Obecnie Kościół katolicki przeciwstawia się tendencjom fideistycznym, co widoczne jest w encyklice Fides et ratio, w której Jan Paweł II pisze: „aby wiara i filozofia odbudowały swą głęboką jedność”. Jak pisze Paweł M. Socha w książce Przemiana: „Passus ten wyraża między innymi pogląd, że wiara ma swe ograniczenia i nie może zastąpić rozumu – racjonalności. Czyż jednak nie jest tak, że aksjomaty, pewniki, od których rozpoczynamy rozumowanie, mają aprioryczny, zatem intuicyjny, niedający się wywieść racjonalnie charakter? (...) Pojawia się tu zjawisko przedrozumienia, od którego zaczyna się nie tylko dedukcyjne rozumowanie, ale także dowolna procedura w postępowaniu empirycznym. W rezultacie wyniki badań nie wnoszą radykalnie nowej wiedzy, są jedynie potwierdzeniem tego, co wiadomo wcześniej – intuicyjnie”.

Przejdź do słownika

comments powered by Disqus