Stereotyp

– pojęcie wywodzi się od gr. słów stereos – stężały, twardy i typos – wzorzec, odcisk. Do socjologii termin wprowadził przed blisko stu laty Walter Lippmann, traktując go jako umysłowy obraz rzeczywistości społecznej – uproszczony, niedokładny, wytworzony w przekazie społecznym i oporny na zmiany. W psychologii społecznej przyjmuje się, że stereotyp to schemat poznawczy reprezentujący grupę lub kategorię osób wyodrębnionych z uwagi na łatwo zauważalną cechę, taką jak rasa, płeć, narodowość czy religia.

Określa ona tożsamość społeczną grupy. A stereotyp przypisuje tej grupie lub kategorii określone właściwości, nadmiernie generalizując, czyli zakładając, że wszyscy jej członkowie są tacy sami. Ze stereotypami wiążą się emocjonalne nastawienia, czyli uprzedzenia, i dyskryminacja, czyli niesprawiedliwe traktowanie tych grup. Zgodnie z teorią kategoryzacji społecznych stereotypy są ubocznym skutkiem normalnego funkcjonowania umysłu. Henri Tajfel, brytyjski psycholog społeczny polskiego pochodzenia, dowodzi, że konsekwencją kategoryzacji jest wzrost spostrzeganych różnic między kategoriami (oni są zupełnie inni niż my) oraz spadek różnic wewnątrz kategorii (oni wszyscy są podobni).

Stereotypy ułatwiają przetwarzanie związanych z nimi danych, pozwalają też zaoszczędzić operacyjne zasoby umysłu. Prowadzą jednak do zaostrzenia konfliktów, krzywdzącego traktowania osób tylko dlatego, że należą do określonych grup. Co ciekawe, również przedstawiciele tych grup, mając świadomość stereotypu, w dziedzinach nim objętych funkcjonują poniżej swoich możliwości, na przykład kobiety osiągają gorsze rezultaty w testach matematycznych, ponieważ zgodnie ze stereotypem  jest to męska domena.

Źródłem stereotypów jest najczęściej niewiedza na temat grup obcych, dlatego jednym ze sposobów ich modyfikacji jest umożliwienie bezpośrednich kontaktów między grupami. Aby tak się stało, kontakt musi nastąpić w warunkach współzależności i współpracy, najlepiej zakończonej sukcesem. Przykładem metody, która pozwala na taki kontakt i przełamuje uprzedzenia między dziećmi o różnym kolorze skóry, są klasy układanki (Jigsaw Classroom), wymyślone przez Elliota Aronsona.

Innym sposobem modyfikacji stereotypów jest skłonienie ludzi, by dokonali rekategoryzacji, czyli spojrzeli na inną osobę jako należącą do innych kategorii, szerszych albo nieobciążonych uprzedzeniami, np. zamiast Żyd – Europejczyk albo lekarz. Natomiast próba świadomego kontrolowania stereotypów skutkować może efektem sprężyny, czyli nasileniem stereotypowych skojarzeń wtedy, gdy przestajemy kontrolować myślenie, bo jesteśmy zmęczeni, zestresowani, obciążeni zadaniami.

Przejdź do słownika

comments powered by Disqus