Presupozycje

- to ukryte założenia, treści zawarte w wypowiedziach, które pozostają prawdziwe zarówno wtedy, gdy bezpośrednie stwierdzenie ma formę twierdzącą, jak i wtedy, gdy ma formę przeczącą. Inaczej mówiąc, są to zawarte w zdaniu pośrednie stwierdzenia, które przy negacji nie zmieniają swojej wartości logicznej. Na przykład ze zdania Obecny król Francji jest łysy, jak i negacji Obecny król Francji nie jest łysy, wynika presupozycja: Francja ma obecnie króla. Presupozycja, zdaniem Strawsona, jest określana w kontekście relacji między dwoma stwierdzeniami. Zdanie Jan przestał upijać się każdej nocy zawiera presupozycję, że był taki czas, gdy się co noc upijał. A jeśli spytamy: Czy Jan przestał się upijać? to niezależnie, czy powiemy tak, czy nie, potwierdzimy presupozycję: wyzwala ją bowiem słowo przestał. 

Rozróżnia się kilka typów presupozycji.

Presupozycje egzystencjalne – zakładające istnienie czegoś/kogoś, jak w przykładzie z królem Francji. Presupozycje w pytaniach otwartych, na które nie można odpowiedzieć tak lub nie. Na przykład, pytanie: Dlaczego się na mnie gniewasz zakłada, że czujemy złość. Pozorny wybór, stworzenie alternatywy, jak w zdaniu Spotkamy się u mnie czy u ciebie?, presuponuje, że w ogóle do spotkania dojdzie.  Istnieją presupozycje wywoływane przez czasowniki, takie jak: zauważyć, wiedzieć, żałować, zdawać sobie sprawę; np. Jan (nie)żałuje, że się ożenił sugeruje, że Jan już nie jest stanu wolnego.

Presupozycje z użyciem przymiotników lub przysłówków np. Jak nisko leciał samolot – skłaniają do myślenia, że leciał nisko. Presupozycje związane z następstwem zdarzeń, np. Napijesz się herbaty, zanim mi pomożesz?, zakładają, że ktoś nam w czymś pomoże. I tak dalej. Rodzajów presupozycji jest więcej. Co ważne, jak pokazują badania, mamy większą gotowość do automatycznej akceptacji treści presuponowanych, a zarazem skłonność do falsyfikacji informacji bezpośredniej.

Słynne eksperymenty Elizabeth Loftus, badaczki pamięci i biegłej sądowej, dowiodły, że presupozycje zawarte w pytaniach wpływały na zapamiętanie wydarzeń przez świadków i na ich zeznania. Z kolei Józef Maciuszek w swoich badaniach odkrył silną tendencję do przyjmowania presuponowanych informacji jako prawdziwych – jeśli nie można ich było skonfrontować z obiektywnymi danymi. Opisuje to w swojej książce Automatyzmy i bezrefleksyjność. Presupozycje mogą wiązać się z automatyczną akceptacją przekazywanych w nich informacji. Przyjmujemy je bezwysiłkowo, bezwiednie i machinalnie, bez prób upewnienia się, na ile presuponowane wnioski są prawomocne. Mogą więc stanowić ważne narzędzie wpływu społecznego.

Przejdź do słownika

comments powered by Disqus