(red) Wydarzenia

52. Wratislavia Cantans

Recitar cantando – to tytuł 52. Międzynarodowego Festiwalu Wratislavia Cantans im. Andrzeja Markowskiego, który odbędzie się w dniach 7-17 września we Wrocławiu i Dolnym Śląsku.

„Deklamacja i śpiew” od niepamiętnych czasów żyją w symbiozie, i to nie tylko w przestrzeni muzycznej kultury Zachodu. Specyficzny związek tego, co mówione, recytowane i deklamowane, z tym, co śpiewane – w kontekście europejskiej nowoczesności, może nawet nowożytności – wskazuje muzyczne terytorium, na które teraz Wratislavia Cantans wkracza. Ową terra incognita do tej pory była opera.

Programowe ramy 52. Międzynarodowego Festiwalu Wratislavia Cantans są niezwykle szerokie i  można wyznaczać je na wiele sposobów. Najważniejszymi punktami programu  wydają się być: 450. rocznica urodzin Claudia Monteverdiego i 250. śmierci Georga Philippa Telemanna; 500 lat od początków reformacji, z całym sztafażem muzycznych rozbieżności i punktów wspólnych, które zaistniały w kulturze i sztuce; dzieje ważnej średniowiecznej sekwencji (Stabat Mater) versus XX-wieczna refleksja nad ostatecznymi prawdami wiary albo romantyzm z jego fantastyczną duchowością. Wreszcie problem dla sztuki odwieczny i nierozwiązywalny, czyli konfrontacja emocjonalizmu z racjonalizmem. To osnowa festiwalu, z którą splecie się wiele wątków pobocznych, drobniejszych, ale nie mniej ważnych.

Do Wrocławia przyjadą renomowani artyści. Inaugurować festiwal będzie jeden z największych dyrygentów naszych czasów, znawca i mistrz interpretacji muzyki baroku – sir John Eliot Gardiner ze swoimi zespołami. To powrót do stolicy Dolnego Śląska artystów, którzy są cenieni i kochani przez publiczność. Na finał festiwalu – debiut: młody dyrygent o korzeniach rosyjsko-greckich, Teodor Currentzis, i założony przez niego wokalno-instrumentalny ensemble MusicAeterna. Naszymi gośćmi będzie cała plejada artystów i grup specjalizujących się w wykonawstwie historycznym: Accademia Bizantina kierowana przez Ottavia Dantone, La Fenice i Jean Tubéry, grupy Il Suonar Parlante i Concordu de Orosei pod artystycznym kierownictwem gambisty Vittoria Ghielmiego, Le Concert Spirituel z Hervém Niquetem, Vocalconsort Berlin pod dyrekcją Daniela Reussa, wreszcie – last but not least – Il Giardino Armonico.

Nie zabraknie oczywiście podczas festiwalu zespołów Narodowego Forum Muzyki: NFM Filharmonii Wrocławskiej (gościnnie poprowadzi ją Marzena Diakun), Wrocławskiej Orkiestry Barokowej (wystąpi pod batutą Andrzeja Kosendiaka) i chórów NFM. Żaden festiwal nie może obejść się bez solistów. We wrześniu we Wrocławiu będziemy mogli podziwiać niezwykłych śpiewaków: Tomáša Krála, Karinę Gauvin, Hanę Blažikovą, Furia Zanasiego, Willarda White’a czy Zacharego Wildera.

„Charaktery” są partnerem medialnym festiwalu. Więcej informacji oraz szczegółowy program wydarzenia: www.nfm.wroclaw.pl/wratislavia-cantans-2017

52. Miedzynarodowy Festiwal Wratislavia Cantans

UMYSŁ I EMOCJE. DEKLAMACJA I ŚPIEW

Z Giovannim Antoninim, dyrektorem artystycznym festiwalu Wratislavia Cantans, rozmawiał Grzegorz Chojnowski (Radio Wrocław Kultura)

Na wielkie otwarcie 52. edycji festiwalu – sir John Eliot Gardiner, który powraca do Wrocławia po ubiegłorocznej wizycie. To był pana pomysł czy może sir Gardiner chciał wrócić, by nadrobić nieobecność w drugiej części koncertu z Bachowską Pasją według św. Mateusza?

Myślę, że polubił salę Narodowego Forum Muzyki, to, jak realizuje się w niej brzmienie jego zespołu. Okazało się, że przyjazd maestra wraz z zespołem jest możliwy, zaproszenie zostało przyjęte. Bieżący rok jest rokiem Monteverdiego, więc pojawienie się w programie kogoś takiego jak Gardiner, który dobrze zna ten repertuar – jego chór nosi nazwisko Monteverdiego – było dla nas idealnym rozwiązaniem. Mam zarazem nadzieję na ścisłą współpracę festiwalu z sir Gardinerem także w przyszłości.

Posłuchamy Powrotu Ulissesa do ojczyzny. I nie będzie to jedyny Monteverdi na festiwalu. Z kilkoma wyjątkami koncentruje się pan tym razem na tzw. muzyce dawnej.

Pomysł na tę edycję pojawił się jakieś dwa lata temu. W tym roku obchodzimy również rocznicę Telemanna.
No tak: 250 lat od śmierci Telemanna, 450 lat od daty narodzin Monteverdiego.      

To był punkt wyjścia. Ważny jest tytuł festiwalu – Recitar cantando – wprowadzający nowy element do programu Wratislavii.

Wykonujemy nie tylko oratoria, zdecydowaliśmy się także na opery. Zaczynamy od opery i kończymy takim dziełem. Oczywiście, nie mam zamiaru przekształcać Wratislavii Cantans w festiwal operowy, muzyka oratoryjna pozostanie esencją, ale chcemy się rozwijać.

Ten tytuł sugeruje zarówno śpiewanie, jak i mówienie, deklamowanie.

Nie zapominajmy, że to z oratorium – gatunku, który stworzyli Włosi – czerpała opera. Zwłaszcza od baroku święte słowo zaczęło być wyrażane przez arię i recytatyw.

Skoro mówimy o operach – na finał proponuje pan Mozartowską Łaskawość Tytusa. Z Teodorem Currentzisem, solistami i artystami MusicAeterna, na scenie Opery Wrocławskiej. Dlaczego właśnie tam? Planowana jest specjalna inscenizacja?

Chcieliśmy rozpocząć współpracę z Operą Wrocławską, zrobić kolejny krok w stronę poszerzania festiwalowej przestrzeni. Jest wspaniały gmach Narodowego Forum Muzyki, ale ciekawie będzie włączyć w festiwal miejsce teatralne, wzbogacając w ten sposób Wratislavię. Pyta pan, czy Ułaskawienie Tytusa zostanie zaprezentowane jako spektakl. Na razie mogę powiedzieć, że będzie to wersja koncertowa, ale poważnie zaczynam myśleć o tym miejscu w kontekście przyszłych edycji i pomysłów.

Wspomniałem o kilku wyjątkach od muzyki dawnej na tegorocznym festiwalu. Jednym z nich jest Kwartet na koniec czasu Oliviera Messiaena, szczególnie interesujący z dolnośląskiej perspektywy, bo premiera tego utworu odbyła się w styczniu 1941 roku w Zgorzelcu. Messiaen znalazł się tam jako jeniec, więzień obozu Stalag VIII-A.

Kwartet na koniec czasu to jedno z arcydzieł muzyki kameralnej XX wieku. Istotny jest moment napisania utworu, jego premiery, ale i kontekst czasów, w których żyjemy, ma znaczenie. Uważam, że to historyczna chwila, stajemy twarzą w twarz z nowymi tematami i problemami. Myślę tu również o polityce, o zmianach, jakie następują na świecie, na przykład o nowej pozycji Stanów Zjednoczonych. Nie wiemy, co te zmiany przyniosą, czy będą na lepsze, czy nie. Nie wiadomo, jaki los czeka Europę, kulturę europejską. To, co dziś jest ważne, co uważamy za wartość, może za jakiś czas nią nie być. To także kwestia percepcji i komunikacji. Mam 50 lat, znam rzeczywistość bez telefonów komórkowych czy internetu. Nie jestem ani na tyle młody, by traktować te nowe technologie jako moje środowisko naturalne, ani na tyle stary, by nie chcieć ich używać. W tym sensie pewna epoka się skończyła, nowa – której nie znamy – jest przed nami. Mówię tu o nowej koncepcji człowieka, kobiety, mężczyzny, stosunku do religii, o osiągnięciach nauki. Na wiele pytań nie ma dziś odpowiedzi. Moim zdaniem Kwartet na koniec czasu bardzo dobrze wpisuje się w naszą rzeczywistość.

Inny utwór Messiaena, Et expecto resurrectionem mortuorum, zagra NFM Filharmonia Wrocławska, która wykona także dzieło Uru Anna, kompozycję wrocławianki, studentki Messiaena, profesor Grażyny Pstrokońskiej-Nawratil. Dzień później, 12 września, pojawi się kolejny polski akcent, czyli Widma Stanisława Moniuszki, kantata oparta na fragmentach Dziadów Adama Mickiewicza. To był pomysł Andrzeja Kosendiaka, dyrygenta tego koncertu?

Tak, zgadza się.

A pan przyjął ten projekt z entuzjazmem? Moniuszko poza Polską nie jest znany, a w dodatku Widma to rzadkość także dla polskiego melomana.

Bardzo się cieszę z tej prezentacji. Festiwal powinien być różnorodny, powinno być w jego programie miejsce na repertuar międzynarodowy, ale i narodowy, rodzimy. Widma to dla mnie odkrycie. O Wratislavii tak właśnie myślę: jako o wydarzeniu, którego siłą są również takie rarytasy.

Jeden z koncertów będzie bezpośrednim pomostem między epoką muzyki dawnej a współczesnością. W Kolegiacie Świętego Krzyża i św. Bartłomieja zabrzmią obok siebie trzy dzieła zatytułowane Stabat Mater: des Preza, Pärta i utwór anonimowego autora.

Podczas tego koncertu usłyszymy szczególny rodzaj śpiewu, cantu a tenore, pochodzący z Sardynii, który zabrzmi w wykonaniu Concordu de Orosei. Śpiewakom będzie towarzyszył zespół Il Suonar Parlante, a całość zabrzmi pod kierownictwem Vittoria Ghielmiego. W ubiegłym roku słuchaliśmy Giovanniego Sollimy i śpiewu bułgarskiego, teraz Sardynia i wirtuoz violi da gamba Vittorio Ghielmi, bardzo dbający o artykulację. Ten koncert odzwierciedla tendencję festiwalu do poszukiwania przygód, doskonale też pasuje do Kolegiaty Świętego Krzyża. Uwielbiam to miejsce, chóry brzmią w nim znakomicie. Rok temu śpiewał tam chór bułgarski, wcześniej – Chór Patriarchatu Moskiewskiego. Tak, to dobra przestrzeń na podobne eksperymenty.

Pan ze swoim Il Giardino Armonico przygotowuje dwa koncerty. Pierwszy będzie się składał z muzyki kompozytorów dawnych, mało u nas znanych, zatytułował go pan La morte della ragione, czyli Śmierć rozumu.

Nie wymyśliłem tego tytułu. Tak nazywa się anonimowa włoska pawana. Jej nuty są dziś przechowywane w British Library, manuskrypt przywiózł do Anglii pewien szlachcic jako pamiątkę z podróży lub utwór, którym zamierzał poszerzyć repertuar. Ta pawana jest najprawdopodobniej związana z jakąś sztuką teatralną. Zacząłem się zastanawiać, co znaczy owa śmierć rozumu w kontekście muzyki. Zauważmy, że muzyka ewoluowała, w średniowieczu była wręcz nauką, z liczbami, symbolami; potem jej celem stało się przekazywanie emocji, znaczenia słów. Josquin des Prez robił to jako pierwszy, Gesualda da Venosę można by nawet nazwać ekspresjonistą.

Zatem śmierć rozumu to narodziny emocji?

Interesuje mnie to napięcie, ale i równowaga, kontrola; zadaję sobie pytanie, na ile możemy zaufać głowie; ile w muzyce tego, co umysłowe, ile tego, co emocjonalne. Fascynują mnie także takie sytuacje w rozwoju muzyki, kiedy coś, co zostało stworzone wbrew regułom, okazało się bardziej ekspresyjne, gdy rozum w pewnym sensie umarł, przegrał ze zwycięskimi emocjami. Wspaniale to widać u Monteverdiego, którego zaatakował teoretyk starej szkoły Artusi, twierdząc, że Monteverdi nie potrafi pisać muzyki, robi błędy. Kompozytor odpowiedział listem: tak, z punktu widzenia starej szkoły (prima pratica) to są błędy, ale ja piszę inaczej, moja muzyka to secunda pratica, gdzie liczą się słowa i ich emocje. Reguły czasem muszą być złamane. Mówimy tu również o oryginalności. Dla nas jest ona istotną wartością, dawniej bycie oryginalnym znaczyło bycie innym, niekoniecznie dobrym, często potępianym. Do momentu, gdy uznano tę innowację za wzór. Wielu geniuszy spotkał taki los.

Czyli ten koncert będzie swoistą opowieścią o przełomie w podejściu do muzyki i sztuki w ogóle.

To będzie muzyka kompozytorów, którzy potrafili tworzyć zgodnie z regułami, znali techniki, wiedzieli, jak zapisać kontrapunkty, lecz chcieli pójść dalej, decydując się na rzeczy w ich epoce ekstrawaganckie, ryzykowne, niezgodne z tradycją. Erazm z Rotterdamu w Pochwale głupoty zwraca uwagę na wartość, jaką dla rozwoju, kreatywności człowieka ma szaleństwo. U każdego geniusza je znajdziemy. Chciałbym też dodać, że opozycja między rozumem a uczuciem, o której tyle mówimy, może wcale nie jest opozycją… W geniuszu spotyka się jedno z drugim. Najlepszym przykładem wydaje się Sztuka fugi Bacha; na festiwalu wykona ją Accademia Bizantina. W tym utworze mamy i – powiedzmy – naukowy kunszt pisania muzyki, i wielką ekspresję. Jedność.

Drugi z pańskich koncertów to Pasja według Brockesa Telemanna. Wspomnieliśmy już o 250. rocznicy jego śmierci, ale myślę, że Telemann jest Panu ostatnio po prostu bliski. Płyta z Koncertem C-dur i Suitą a-moll ukazała się zaledwie w listopadzie. Bardzo ją zresztą lubię.

Dziękuję. Georg Philipp Telemann to moim zdaniem kompozytor, którego powinniśmy na nowo odkryć. Jakość jego muzyki jest niezwykle wysoka.

Przy okazji, proszę przyjąć gratulacje za nominację do Grammy Awards za Händlowskiego Giulio Cesare z Cecilią Bartoli między innymi. Są szanse na jej występ we Wrocławiu?

Niedawno w Zurychu wróciliśmy razem do Alciny Händla. Cecilia Bartoli jest mocno zajętą artystką, ma w planie nowe opery, między innymi Ariodante w sierpniu na festiwalu w Salzburgu. Próbujemy ją zaprosić do Wrocławia, pracuję nad tym.

Dziękuję za rozmowę i do zobaczenia.

Do widzenia. Od 7 do 17 września zapraszam na 52. Wratislavię Cantans pod hasłem Recitar cantando.

Wstecz