Wieści

Proroctwo Darwina

Darwin był pierwszym psychologiem ewolucyjnym. Na ostatnich stronach swojej słynnej pracy O powstawaniu gatunków przewidywał, że w dalekiej przyszłości psychologia będzie się opierać na nowym podłożu – na teorii ewolucji. Dziś jasne stało się, że jego wizja sprzed ponad półtora wieku była prorocza.
Psychologia ewolucyjna nie jest odrębną gałęzią psychologii. Stanowi raczej soczewkę teoretyczną, przez którą pada światło na pozostałe gałęzie psychologii. Opiera się na zbiorze spójnych logicznie i dobrze potwierdzonych założeń. Przywołajmy je.

Po pierwsze, ewolucja ukształtowała nie tylko ciało, ale także mózg i zawarte w nim mechanizmy psychologiczne oraz zachowania, które on wywołuje. Po drugie, wiele z tych mechanizmów najłatwiej i najlepiej zrozumieć, jeśli założymy, że są psychologicznymi przystosowaniami, które przyczyniają się do przetrwania i reprodukcji. Po trzecie, ewolucyjnie ukształtowane mechanizmy psychologiczne są adaptacjami do środowiska i warunków. Mimo że środowisko naszych praprzodków bardzo różniło się od tego, w którym my żyjemy, adaptacyjne mechanizmy psychologiczne nadal nami zawiadują. Po czwarte, założenie o adaptacyjnej funkcjonalności mechanizmów psychologicznych jest fundamentem całej psychologii jako nauki.

Kluczowy dobór naturalny
Darwin stworzył dwie kluczowe teorie, będące podstawą wielu współczesnych badań w psychologii. Są to: teoria doboru naturalnego i teoria doboru płciowego. Ich wartość heurystyczna jest nie do przecenienia: zwracają uwagę psychologów na problemy adaptacyjne związane z przetrwaniem (zagrożenie ze strony innych gatunków, np. węży i pająków, bądź innych ludzi) oraz rozmnażaniem (np. wybór partnera, rywalizacja seksualna, przystosowanie do owulacji). Rozwój współczesnej teorii ewolucji, zapoczątkowany przez teorię dostosowania łącznego oraz paradygmatu badań genetycznych, prowadzi badaczy ku zjawiskom, których Darwin nie mógł przewidzieć, jak na przykład naturalne i przewidywalne formy konfliktów wewnątrzrodzinnych czy walka płci.

Badania dotyczące łączenia się ludzi w pary, to jeden z pierwszych przykładów efektywnego przekształcania psychologii ewolucyjnej w program intensywnych badań empirycznych. Przez wiele lat to zagadnienie było bardzo zaniedbane zarówno od strony teoretycznej, jak i empirycznej. Jako że łączenie się w pary jest bardzo bliskie temu, co stanowi motor ewolucji, a mianowicie zróżnicowanemu sukcesowi reprodukcyjnemu spowodowanemu różnicami cech fenotypowych, metateoria psychologii ewolucyjnej prowadzi do oczekiwania, że ludzie (a także inne gatunki rozmnażające się płciowo) powinni posiadać szeroki wachlarz mechanizmów adaptacyjnych dotyczących łączenia się w pary.

Dobór płciowy stanowi płodny grunt dla nowych odkryć. Ostatnie z nich obejmują takie zjawiska, jak: formy adaptacji związanej z wykorzystywaniem seksualnym, strategie radzenia sobie z rozpadem relacji romantycznej, zależność naszych preferencji od wartości partnera, złożoność motywacji seksualnej, przymus seksualny w relacjach intymnych, wpływ owulacji na atrakcyjność ubioru kobiety, wpływ budowy ciała kobiety na preferencje, preferencje dotyczące wzrostu w doborze partnera, mechanizmy unikania kazirodztwa oraz wiele innych.

Poza tymi odkryciami, psychologia ewolucyjna w coraz większym stopniu przenika do każdej subdyscypliny w obrębie psychologii. Jeśli chodzi o percepcję i doznania zmysłowe, doprowadziła do odkrycia tendencyjności w spostrzeganiu dźwięków zapowiadających zbliżanie się ich źródła, a także odkrycia, że spostrzeganie wysokości rządzi się innymi prawami niż percepcja długości. W psychologii poznawczej połączenie teorii detekcji sygnałów oraz charakterystycznego dla psychologii ewolucyjnej założenia o adaptacyjności tendencyjności i błędów poznawczych, doprowadziło do stworzenia zupełnie nowej teorii zarządzania błędami, która – jakkolwiek dziwne może się to wydawać – pozwala wyjaśnić, jak można mylić się w adaptacyjny sposób. Wiele odkryć miało miejsce w obszarze ewolucyjnej psychologii społecznej – od altruizmu po ciemną stronę konfliktów społecznych. Ewolucyjna psychologia rozwojowa bada, w jaki sposób krytyczne zdarzenia ontogenetyczne – na przykład nieobecność lub obecność ojca – wpływają na późniejszy rozwój strategii seksualnej.

Ewolucja zaburzenia psychicznego
Ewolucyjna psychologia kliniczna także została wzbogacona. Psychologia ewolucyjna dostarczyła niearbitralnej definicji zaburzenia psychicznego – ma ono miejsce wtedy, gdy mechanizm, który wyewoluował przestaje działać tak, jak został zaprojektowany. Rzuca to także światło na powszechne dolegliwości, jak: depresja, zaburzenia lękowe, zaburzenia jedzenia, zaburzenia seksualne. Tworzy również ramę dla badań dotyczących tego, jak różnice pomiędzy środowiskiem obecnym i tym, w którym żyli nasi przodkowie, kreują zaburzenia psychiczne. Ewolucyjna psychologia osobowości, w przeszłości oporna wobec analizy ewolucyjnej, także zaczyna odkrywać adaptacyjne różnice indywidualne.

Dyscypliny z pogranicza nauk także robią użytek z narzędzi psychologii ewolucyjnej. Na przykład badacze z obszaru neuronauki społecznej i poznawczej używają nowoczesnych technologii, takich jak fMRI, do testowania hipotez dotyczących społecznego wykluczenia, emocji (np. zazdrość seksualna), mechanizmów rozpoznawania krewnych.

Mówiąc ogólnie, psychologia ewolucyjna przekracza bariery pomiędzy tradycyjnymi gałęziami psychologii. Zorganizowanie psychologii wokół problemów adaptacyjnych i rozwiązań psychologicznych, które powstały w toku ewolucji, pozwala przekroczyć nieprzekraczalne dotąd granice pomiędzy poszczególnymi działami psychologii. Psychologia ewolucyjna dostarcza bowiem metateorii, która je spaja i pozwala zrozumieć, dlaczego te odrębne działy tworzą jednak całość. Bez spajających idei psychologii ewolucyjnej trudno byłoby zrozumieć różnorodność tematów poruszanych w podręcznikach zatytułowanych „Wprowadzenie do psychologii” oraz pojąć, co łączy tych naukowców zatrudnionych na wydziałach psychologii.

DAVID M. BUSS jest profesorem psychologii, pracuje w University of Texas w Austin, gdzie kieruje Zakładem Różnic Indywidualnych i Psychologii Ewolucyjnej. Ma w swoim dorobku ponad 200 publikacji i wiele książek; w Polsce ukazały się m.in. Ewolucja pożądania. Jak ludzie dobierają się w pary oraz Zazdrość – niebezpieczna namiętność.
Tłum. AGNIESZKA CHRZANOWSKA, WIESŁAW BARYŁA

grafika: Kletr/shutterstock.com

Wstecz

comments powered by Disqus